Turawa na sane da haɗarin da ke tattare da kutsa kai a cikin baƙuwar al’ummar da ba a da masaniya game da adabinsu, a matsayin wani salon yunƙurin ƙunar baƙin wake ne ga wanda ya yi isgilin wanzar da hakan. Wannan ne ya sa su ƙoƙarin tattaro adabin Hausawa tare da nazarin harshen Hausa, don sanin ciki da wajen al’adun Hausawa. Sun san cewa sanin harshe ne ginshiƙin fahimtar al’adun al’ummar da aka naƙalci harshenta; kuma shi ne sinadarin gudanar da kowace irin hulɗar sadarwa cikin sauƙI a tsakanin al’ummomi mabambantan ra’ayoyi da aƙidoji dakuma al’adu, don cimma manufofin da aka sanya a gaba. Sun kuma san da cewa, adabi madubi ne ko hoton rayuwar al’umma ne da ya ƙunshi yadda al’adu, da ɗabi’u, da harshe, da halayyar rayuwa, da abinci, da tufafi, da makwanci, da hulɗoɗi, da tunani da ra’ayoyin rayuwar zaman duniya ke gudana. Sun kuma tattara fannonin adabin al’ummar Hausawa don su nazarci ciki da wajen al’ummar, domin samun sararin cimma muradin da suka sanya a gaba. Fahimtar haka ne ya sa maƙalar ta yi ƙoƙari zaƙulo irin rawar da turawa suka taka a fagen raya adabin Hausa da manufofin da ke tattare da aikin tare da irin alfanun da al’ummar Hausawa suka girba daga aikin.
Ci Da Ceto: Turawa Da Adabin Hausa
Dr.
Adamu rabi’u bakura
08064893336
1.0 GABATARWA
Hukumomi da ƙungiyoyi na da
muhimmiyar rawar da suke takawa wajen sarrafa adabin baka ta yadda suka fahimci
zai amfani jama’a ta fuskar gudanar da muhimman lamurran da suka fuskanta.
Wannan ya sa Turawa ‘yan leƙen asiri da ‘yan mishan da masu fataucin
saye da sayarwa da masu neman tabbatar da kafuwar mulkin mallaka suka duƙufa wajen tattara
adabin bakan al’ummar da suka ci karo da ita a sassa daban- daban na doron
duniya, ciki kuwa har da Hausawa. Sun yi
haka ne a tsare, sun kuma adana ne domin
su sami damar cimma ƙudurorinsu na ƙoƙarin tatse albarkatun
ƙasashen
al’ummomin da suka kutsa cikin su.
Turawan da suka zo ƙasar Hausa da kuma
manazarta waɗanda da goyon bayansu
ne abin da ake kira adabin zamani ya
bayyana a farfajiyar ƙasar Hausa, sun ɗauki adabin ne a kan tafarkin da suka san shi
tun suna Turai, wato yana zuwa ne cikin harshen mawallafi. Haka ya sa suka dage
wajen daidaita adabin da suka ci karo da shi bisa irin wannan mataki. Abin
la’akari shi ne, kafin zuwan Turawa an fara rubuta Hausa, domin ba da Hausar boko
aka fara amfani wajen rubutu a ƙasar Hausa ba. Akwai tabbacin cewa ko
kafin ƙarni na 19 an aiwatar
da rubuce-rubuce da dama a kan fannoni mabambanta a cikin harshen Larabci da
kuma Ajamin Hausa. Irin waɗannan ayyuka sun ƙunshi rubutattun waƙoƙin Hausa ɗauke da jigogin
addinin Musulunci da wasu sauran al’amurra. Haka kuma an sami rubutaccen ƙagaggen labari da
wasan kwaikwayon Hausa da rubuce-rubucen waƙoƙin baka da
tatsuniyoyi da karin magana da sauran su duk a cikin sigar Ajamin Hausa. Abin
da za a iya cewa a nan shi ne, Hausar boko ta sami karɓuwa a cikin ƙarni na 20 ɗin ne bayan zuwan Turawan
Mulkin Mallaka.
Wannan takarda ta yi ƙudurin rairaye aya
daga tsakuwa don fito da irin rawar da Turawan Mulkin Mallaka suka taka game da
adabin Hausa. An kuma ƙoƙarta fito da irin abubuwan da suka kawo su ƙasar Hausa da
abubuwan da suka aiwatar da yadda suka sami adabin da irin taimakon da kuma
alfanun da suka samu ta wannan fage. 2.0Adabin Hausa A Zamanin Zuwan Turawa:
Ko da Turawa suka zo ƙasar Hausa, sun sami ƙasar Hausa an gina ta
bisa kyakkyawan tsarin shugabanci irin na addinin Musulunci. Ga su da iliminsu
na rubutu da karatu a cikin harshen Larabci da wata hanyar rubutu da suke amfani
da haruffan Larabci wajen rubuta harshensu, wato ajamin Hausa. An daɗe ana amfani da
wannan salon rubutu ta hanyar sadarwa da wajen tafiyar da lamurran mulki da na
ilmantarwa. Ke nan al’ummar yankin ba kara zube suke ba. Suna da kyakkyawan
tsari da wayewar kai irin nasu (Yahya, 1988:89-90), har ma sun taskace nau’o’in
adabin bakansu gwargwadon buƙata, ta hanyar rubuta su cikin sigar
rubutun Ajamin Hausa.
Turawa sun sami
rubutaccen adabin Hausa a rubuce cikin harshen Larabci da kuma harshen Hausa a
sigar rubutun ajami. Hasali ma sun same shi ne ta hannun malamai da almajirai
da fatake ‘yan kasuwa da ke yawon fatauci a kusa da kuma nesa da ƙasar Hausa (
Robinson,1896:vii). Wanna ya nuna cewa, ba Turawa ne suka fara koyar da harshen
Hausa ba, har ma an sami masana daga cikin Hausawa da suka yi ƙoƙarin koyar da darasin
harshen Hausa ga wasu al’ummomi na daban (Baldi, 1977:26).
Akwai ayyuka da dama
da ke iya tabbatar da yadda Turawa suka sami adabin Hausa a ƙasar Hausa. Misali,
idan aka ɗauki littafin da Charles
Henry Robinson “Hausa Gramma” da aka buga a 1891 bugu na biyar, za a ga cewa tun
daga shafi na 133 zuwa 144 ya kawo misalan adabin Hausa a fannin rubutattar waƙa, waƙar da ya yi amfani da
ita, ita ce ta “ Murnar cin birnin Alƙalawa” ta Shekh
Abdullahin Gwandu. Ya kawo ta a cikin sigar rubutun ajami kamar yadda ya same ta.
Fagen rubutacciyar waƙa abu ne wanda aka yi ittifaƙin wanzuwarsa tun
kafin ɓirɓishin zuwan Turawa.
Har wa yau ya zo da tatsuniya guda ɗaya ta “Mujiya da tsuntsaye” wadda ya same ta
a cikin sigar rubutun ajami. Akwai abubuwa masu yawa da aka samu a cikin sigar
rubutun ajami da suka danganci adabin
Hausa da ya yi amfani da su cikin littafin, tamkar yadda ya samo su.
Irin waɗannan ayyukan sun haɗa da:-
-
Wasiƙar da wani madugu ya
rubuta wa Sarkin Zindar
-
Labarin
garin shamuwa.
-
Adon
maganar Hausa a babi na 15, da karin magana 124.
-
Maganganun
hikimomin Hausa guda 16 da kacici- kacici guda 3.
-
Tun
daga shafi na 83 zuwa na 89 ya ƙunshi gaishe- gaishen Hausawa, lokutan
yini da sunayen ranakun mako da sunayen watanni ( yanayin lokutan shekara na
gargajiya ) da sunayen kusurwoyin duniya, da hulɗar saye da sayarwa.
Wannan aiki ya ƙara nuna wa duniya
cewa ko da Turawa suka zo ƙasar Hausa sun sami Hausawa da iliminsu da fasahohinsu
gwargwadon buƙata. Ba kara zube suke ba.
Ayyukan da Dokta
Prietze ya tattaro da suka ƙunshi labaran Hausa, da wasan
kwaikwayon, da waƙoƙin makaɗan baka, da karin magana, waɗanda ya same su ne a rubuce cikin sigar rubutun ajamin Hausa,
shi kuma ya juya su a cikin sigar rubutun Romawa, ya kuma fassara cikin harshen
Jamusanci . Daga cikin irin waɗannan ayyuka da aka aiwatar cikin ajamin Hausa tun kafin
Turawan mulkin mallaka an same su ne daga hannayen marubutansu ( Ahmed,2001:v-
vi).
2.1Mene Ne Adabi?
Kalmar adabi an samo ta daga kalmar
Larabci wadda Larabawa ke kira “Adab”. Hausawa suka yi mata kwaskwarima ta koma
“Adabi”. Kalmar Adab ta sami sauye-sauye tun kafin ta zo ga sananniyar
ma’anarta ta yau. Ma’anonin da kalmar ta ɗauka sun haɗa da : “ kiran liyafa”. Idan kuma mutum
yana da halaye nagari da ɗabi’u masu kyau, akan
kira shi “Adibi”. An yi hasashen cewa, daga nan ne Hausawa suka aro Kalmar
“ladabi”, domin idan mutun na da halaye da ɗabi’u kyawawa sukan ce, “ wane yana da
ladabi”, ( Babikir, 2008:7). Ma’anar ta sauya zuwa ga wata ma’ana har aka rinƙa kiran mutumin da ke
da ilimin kowane fanni da suna “ adibi”. A wata ma’anar kuma, sai aka dinga
ambaton duk wanda ya iya tsara waƙa cikin hikima da
basira, ko tsara maganar azanci ko zube da ke ƙunshe da hikima da
basira “ADIBI”.
A kunnen Larabawa, da zarar an
ambaci kalmar “ adab” ba abin da zai zo
musu cikin zuciya, sai wasu zantuttukan fasaha da aka rubuta da ke ƙunshe da nishaɗi ga mai karatu ko
mai saurare. Wannan na iya kasancewa a cikin sigar zube ko waƙa. Haka lamarin ya
kasance a wajen Turawa da wasu marubutan zamani, kamar yadda ( Webster,
1990:698) da ( Encarta, 2008 ) suka bayyana.
A wannan takarda, adabi ya haɗa da duk wani fannin
ilimi da ya ƙunshi labarai da waƙoƙin baka da rubutattu
da wasan kwaikwayo da al’adu da abubuwan fasaha da hikimomin al’umma.
2.2Adabi Na gama gari
Kalmar adabi a wannan fage kuwa, tana
nufin: “ dukkan labarai, da waƙoƙi da wasanni da ke ƙushe da muhimman
abubuwa na fasaha, waɗanda ba kawai sun
ta’allaƙa a kan nishaɗantarwa ba. An nuna cewa, littattafai ko wasu
abubuwa da aka wallafa game da wasu fannoni duk abubuwa ne na adabi. Wannan ya
haɗa littattafan ilimi
da ƙasidodin
da aka wallafa game da wasu keɓantattun darussa, ( Macmillan, 2007:881).
A wata makamanciyar ma’ana, an
bayyana adabi gama-gari da cewa, duk wani nau’i na rubutu da aka gudanar a
cikin sigar zube ko cikin tsarin baitocin waƙa da ke isar da wasu
kyawawan saƙonni da ke cikin zuciyar marubucin da ke da alaƙa da dauwamammen
tunani ko wasu lamurran da suka shafi duniya baki ɗaya. An ƙara da cewa duk wani
aiki da aka rubuta a cikin wani ƙayyadadden harshe, ko
da na kowace irin ƙasa ce a kuma cikin kowane irin lokaci aka yi shi, ana
kallon sa a matsayin adabi. Wannan ya haɗa da rubuce-rubucen
da aka yi kan wani darasi ko da darasin na kimiyya ne, ana ɗaukarsa a matsayin
adabi, ( Webster,1990:698).
Daga waɗannan ma’anoni za a
iya fahimtar cewa, adabi gama gari ya ƙunshi duk wani abu da
aka rubuta a kan takarda ko da abin ya jiɓinci addini, ko siyasa ko falsafa ko kimiyya
ko wani bincike da ‘yansanda suka gudanar a kan wani lamari da ya shafi al’umma.
Don haka, duk wani rahoto da Turawa suka rubuta game da ƙasar Hausa da Hausawa
yana daga cikin aikin adabi.
2.3Adabi Na Ilimi
Idan aka dawo a kan
ma’anar adabi ta fuskar ilimi, za a tarar cewa, wasu masana sun ɗauki adabi a matsayin
wani fanni da ya ƙunshi waƙoƙi, da huɗubobi, da tarihin
al’umma da sarsalarsu da yaƙe–yaƙensu, ( Mustapha,
2000:27). A wajen Ibn Mukaffa’a kuwa, adabi shi ne duk wani rubutu da aka aiwatar,
da ke ƙunshe da siyasa da hikimomi da nasihohi da ke tsarkake
halayen al’umma. Shi kuwa Abu Tamamu a littafinsa mai suna DIWANIL HAMASA ya bayyana adabi da cewa , duk
wani tsararren abu da ke koyar da kyawawan halaye da ɗabi’u, a cikin sigar
waƙa
ko zube.
Bincike ya nuna cewa, tun daga ƙarni na biyu har zuwa
ƙarnonan
da suka biyo shi, Kalmar Adabi ta ɗauki matsayin nazarin waƙoƙin larabawa da
labaransu, har masana sun kasance suna rubuce-rubucen littattafai da wannan
ma’ana. Suka kuma kira su da suna littattafan adabi. Misali, littafin Jahiz mai
suna: “ AL BAYANU WAT TABYANU”, malamin ya tara waƙoƙi da huɗubobi da labaran
Larabawa tare da yin nazari da sharhin ciki da waje.
Wani masani da ake kira Mubardir ya
rubuta littafi mai take: “ KITABUL KAMIL FIL LUGA WAL ADAB”. A cikin
littafin ya kawo jerin waƙoƙi da rubutun zube da
aka rubuta da ke ƙunshe da hikimomi da abubuwa masu sa nishaɗi. A nan kalmar adabi
ta ɗauki ma’anar bin
diddigin zubin abin da aka rubuta cikin
kyakkyawan tsari, wanda ke jan hankalin mai saurare da mai karatu, ya kuma ba
su nishaɗi kamar yadda ake
samu a cikin rubutun zube na adabin da ya ƙunshi huɗubobi da ƙissoshi da karin
maganganu da wasan kwaikwayo da sauran su, ( Ibn Manzur, 2003:100).
Baya ga masana na sassan duniya, masana
na cikin gida ma sun yi bayani game da adabi a tsakanin Hausawa. Gusau
(1984:7-9) ya bayyana adabi da sarrafaffen harshen Hausa ne wanda ya ƙunshi hanyoyin
rayuwar Hausawa, musamman ta wajen fasaharsu da maganganun hikimominsu da waƙe-waƙensu da kaɗe-kaɗensu da bukukuwansu
da wasanninsu da rubuce-rubucensu da halayyar zamansu da sauran abubuwan da
suka shafi al’adun rayuwa da fasaha na al’umma.
Shi kuwa Ɗangambo (1984: 1-4)
ya nuna cewa adabi na nufin abubuwan da suka shafi al’adu da rayuwa baki ɗaya da fasaha da dai
sauran abubuwan da suka danganci al’umma. A taƙaice, ya nuna cewa,
adabi shi ne madubi ko hoton rayuwa na al’umma. Wannan ya haɗa da yadda al’adunsu
da harshensu da halayyar rayuwarsu da abincinsu da tufafinsu da makwancinsu da
hulɗoɗinsu da tunaninsu da
ra’ayoyinsu da sauran abubuwa da suka shafi dabarun zaman duniya don cigaban
rayuwa; kai har ma da abubuwan da suka shafi mutuwa.
Daga waɗannan bayanai za a
fahimci cewa, adabi a mahangar ilimi ya ƙunshi duk wani nau’in
rubutu da aka yi cikin sigar zube ko tsarin baitocin waƙa da ke isar da wasu kyawawan
saƙonnin da ke cikin zuciyar marubucin da ya zayyana
kan takarda , wanda ke da dangantaka da wasu darussa.
3.0Gudunmuwa Ce ko taimakon kai.
Turawa sun bayar da gudummuwa wajen ɗora adabin Hausa a
kan wata sabuwar turba da ta taimaka
masa wajen daidaituwarsa tare da inganta shi ba tare da samun tangarɗa ko kuma salwantarsa
baki ɗaya ba. Ta wannan
fuskar za a tarar Turawa daban daban tun
daga ‘yan mishan har zuwa ga ‘yan mulkin mallaka, sun bayar da gagarumar gudummuwa
wajen ganin adabin baka na Hausa ya ci gaba da rayuwa. Sun sauya masa sabuwar
riga da za ta dace da zamanin da aka shiga.
Tambayar da za a iya
yi ita ce, shin wannan ya isa gudummuwa? Gudummuwar da Turawa suka bayar ta haɗa da tattara dangogin
adabin bakan Hausa, suka taskace waje ɗaya, wanda haka ya hana shi salwanta a
sakamakon rasuwar waɗannan da suka mallaki
irin waɗannan hikimomin a
cikin ƙwaƙwalwarsu. Misali idan aka ɗauki aikin James Frederich Schon,
wanda ya yi ƙoƙarin taskace karin magana guda 117 da tarihin rayuwar
Dorugu da tafiye-tafiyansa, za a iya cewa ya taimaka. Haka ya taimaka wajen ɗorewar tatsuniyoyin
Hausa da suka danganci ɓangarori daban daban,
da suka haɗa da tatsuniya 10 da suka jiɓinci mutane, da guda
9 da suka shafi dabbobi, da guda 7 kuma sun danganci dabbobi da mutane, sai
tatsuniya ɗaya da ta shafi
mutane da aljannu. Ya kawo almarori guda 23 da tarihihi guda 14 da tarhi 10 da ƙissoshi 4 da waƙoƙi 2 duk ɗauke da fassararsu a
cikin Ingilishi. Schon ya yi ƙoƙarin raya
kacici-kacici guda 107 da tarin karin magana guda 6407 (Khajah da wasu), a
cikin sigar rubutun Hausar boko. Sakamakon wannan aiki, adabin bakan Hausa da
ke cikinsa ya kawo wannan lokaci.
Wani
ƙarin
misali shi ne, aikin da Dokta Prietze ya tattaro daga hannayen mutane daban-
daban da ke zaune a sassan ƙasar Hausa da ma nesa da ƙasar; shi ma gudummuwa
ce mai tarin yawa. Ya dai sami ayyukan ne a cikin sigar rubutun ajami. Ayyukan
sun ƙunshi dangogin adabin Hausa da suka haɗa da Rubutattun wasan
kwaikwayo; wanda ya haɗa da:
Turbar Ƙudus
Turbar
Tarabulus
Tarihin
Rabeh
‘Yan
Matan Gaya
A ɓangaren labarai kuwa,
littafin da aka samu a cikin kundin nasa shi ne : “ ‘Yan Matan Gaya”, kamar yadda
( Ahmad, 2001: i-V ) ya nuna, wanda daga bisani aka mayar da shi cikin sigar
wasan Kwaikwayo. Duk waɗannan an same su ne
daga hannun wani Bahaushe mai suna Amadu Kano da ke zaune a Tunusiya wanda ya
rubuta su da hannunsa cikin ajamin Hausa.
Haka Prietz ya yi namijin ƙoƙarin raya wasu jerin
waƙoƙin baka da ya samu a
rubuce cikin ajamin Hausa. Waƙoƙin guda huɗu ne da aka gina su
bisa jigon yabo. Biyu daga cikinsu na mawaƙan baka ne, biyu kuwa
na gardawa ne:
1-Waƙal Malam Takunta.
2-Waƙal Sarki Tanimu.
3-Waƙar Sarkin Makaɗa Ɗan Madugu da ya yi wa
Sarki Tanimu.
4-Waƙar Ƙanen Kada da ya yi wa
Sarki Tanimu.
Har ila yau an sami
tarin waƙoƙin makaɗan baka da shi Prietze ya juyo daga ajamin Hausa. An gina
waɗannan waƙoƙin ne a kan jigon zambo, kamar waƙar Aku da aka wallafa
a 1916, da waƙoƙin Sarkin Noma Gelbu, da ta Kiroro Sarkin Noma, da waƙoƙin Hausa Na Tattalin
Arzikin Noma da aka wallafa 1917, da wasu waƙoƙin gardawa guda 4 da
aka gina kan jigon yabon kai, waɗanda aka wallafa a 1919. Haka akwai waƙoƙi kimanin 23 da suka
shafi al’ummar Hausawa da aka wallafa a 1927. Duk Prietze ya same su ne a
rubuce cikin farfajiyar ƙasar Hausa, musamman a yankin Daura da Damagaran, (
Ahmed, 2001Vii).
A zamanin mulkin mallaka ma an sami
wasu Turawa da suka aiwatar da makamancin wannan aiki. Misali, Edgar za a tarar
cewa, a littafinsa “ Tatsuniyoyin Hausa”, ya ƙunshi tatsuniyoyi 162
daga shafi na 1-186. Shafi na 187 – 298 ya ƙunshi labarai 83 da
suka jiɓinci ƙasar Hausa da ma
sarakunan ƙasar, labaran na nuni ne dangane da yanayin halayyar
hoton rayuwar al’ummar ke gudana a ƙasar Hausa, da yadda
sarakuna ke yi wa talakawa kisan gilla ba gaira ba dalili. Daga shafi na 298 –
306 an taskace kacici-kacici 166 tare da amsarsu. Yayin da a shafi na 306 -315
ke ɗauke da karin magana
251.
Idan aka yi la’akari da waɗannan bayanai za a fahimci cewa, gudummuwar waɗannan Turawa ta haɗa da waɗannan abubuwa:-
·
Sauya
wa adabin sabuwar riga, ta hanyar rubuta shi cikin sigar rubutun Romawa.
* Tattarawar
da suka yi waje ɗaya, suka adana shi a
ingantaccen muhalli, wanda hakan ya kare shi daga salwanta, a sakamakon rashin
masanansa ko gobara da makamantan ta. Da ba su yi waɗannan ayyukan ba da
tuni sun ɓace.
Ƙila wata ƙarin tambayar ita ce
shin wannan gudummuwa ce ko taimakon kai? Amsar ba za ta kasance ta farat ɗaya ba. Taimakon kai
a nan na nufin da wace irin manufar Turawa suka gudanar da irin waɗannan ayyuka game da harshen
Hausa da kuma adabin Hausawa? Hausawa dai na cewa ruwa ba ya tsami banza. Dole
akwai wani dalili da ya haifar da gudummuwar da Turawa suka bayar. Daga cikin
dalilan da ake jin su ne suka haifar da samuwar ayyukan sun haɗa da:-
Domin ba Turawa (‘yan leƙen asiri da ‘yan
mishan da ‘yan kasuwa da ‘yan mulkin mallaka) damar samun wasu takardun bayanai
da za su taimaka musu yin nazari tare da koyon harshen Hausa ta yadda za su gudanar
hulɗar sadarwa a cikin
sauƙi
a tsakaninsu da al’ummar Hausawa. Domin hakan zai ba su damar cimma manufofin
da suka sa a gaba. Haka kuma suna sane da cewa, kusan al’ummomi da dama da ke
nahiyar Afirka suna amfani da Hausa a wajen sadarwa fiye da sauran harsunan da
ke nahiyar.
Domin su sami sukunin
mallakar ilimin al’ummar Hausawa da yanayin yadda halayyar rayuwa ta kasance a ƙasar Hausa wanda ke
tattare a adabin Hausa. Hakan zai agaza musu
wajen fahimtar al’ummomin da tsarin al’adunsu da ɗabi’unsu da yanayin
tattalin arzikinsu da yanayin zamantakewarsu baki ɗaya.
Ta wannan hanya ce suke zaton za su iya bi su sami galaba wajen ɗauke hankalin
al’ummar don samun sukunin cimma manufarsu ta bunƙasa tattalin
arzikinsu.
4.0Wa ya ƙaru da wani tsakanin Turawa da Hausawa?
Idan aka yi la’akari
da yadda yanayin ƙasar Hausa yake kafin bayyanar Turawa har bayan zuwan su ƙasar Hausa, musamman
ta fuskar rashin kyakkywan wajen adana kayan tarihi da taskace su, za a iya
cewa Hausawa ne suka ƙaru da Turawa ta wanna haujin. Ko ba komai, Turawa sun ɗauki ɗawainiyar tattaro
wasu muhimman bayanai da aka rubuta waɗanda suka danganci
adabin Hausa a cikin sigar rubutun da suka taras a ƙasar Hausa , suka
taskace a cikin littattafai da fayel-fayen , suka kuma adana su a ingantaccen
wuri don amfanin na baya.
Sun kuma yi ƙoƙarin aza adabin Hausa
a kan sabuwar turbar da ta taimaka wajen daidaituwarsa tare da inganta shi, har
ya wanzu a wannan lokaci da aka san shi cikin sigarsa a yau. Sun kuma raya
adabin Hausa ta hanyar ba shi wani matsayi da ya kai har aka wayi gari wasu
al’ummomin na kusa da na nesa da ƙasar Hausa, na ƙoƙarin gudanar da
nazarce-nazarce game da harshen Hausa da kuma adabin.
Haka yunƙurin da Turawan suka
yi wajen tattaro wasu takardun rahotanni da yawa a rubuce na tun zamanin masu
jihadi da ke ƙunshe da bayanai da suka kalato daga hannun mutane daban
daban, suka haɗa su waje guda aka
taskace, ita ma wata fa’ida ce ga Hausawa. Da ba su yi hakan ba, da tuni rumbun tarihin fasahohin da ilimin
hikimomin Hausawa da al’adunsu na kaka
da kakanni sun salwanta daga doron ƙasa, kamar yadda wasu
muhimman takardun addininmu waɗanda magabatanmu suka juyo su da hannunsu suka salwanta a
sakamakon ta’adin gobara da ambaliyar ruwa. Misali, a Magazawa da ke garin
Bakura, ɗimbin irin waɗannan littattafai da
zuriyar ta gada tun kafin masu jahadi, sun salwanta a sakamakon gobara da
ta’adin ruwan sama da na gobara. Akwai kuma muhimman ayyukan muƙaraban Shehu da suka
salwanta a sakamakon ɓarnar ruwa da gobara
da rashin ingantaccen wuri taskacewa. Hasali ma duk mafi yawan kayan da ke
taskace a gidajen tari, za a tarar na asali sun salwanta a hannayen zuriyar
marubutan. Wanzuwarsu ya ƙara kare martabar Hausawa da harshen Hausa tare da nuna
wa sauran al’ummomi matsayin ilimi da wayewar kai tun kafin cuɗanyarsu da Bature.
Bayyanar irin waɗannan abubuwan a farfajiyar
ƙasar
Hausa, ya haifar da samuwar hukumomin adabi a ƙasar Hausa, waɗanda har gobe ana
more musu.
4.1Tattara adabi, Domin Wa?
Duk da irin ɗawainiyar da Turawa
suka sha wajen tattara adabin Hausa , za a ga cewa, ba sun yi haka ɗin da nufin tallafa wa
al’ummar Hausawa ba ne. Sun yi ne domin su gano ire-iren darussan da ke ƙunshe cikin adabin da
yadda adabin ke ilmantar da al’ummar Hausawa ta fuskar tsarin ginin nahawun
Hausa, ( Schon, 1885:iii-v ). Hasali ma, za a tarar wasu bayanan adabin Hausa suna
ƙunshe
da darussa da yawa, tun daga gishirin zancen Hausa da salon magana da ilimin
hikimar al’ummar Hausawa, da tarihi, da al’adu, da labarin ƙasa. Ta amfani da
adabin Turawa sun fahimci al’ummar Hausawa da ke da wannan adabin. Da irin waɗannan abubuwa ne
Turawa suka yi amfani wajen fito da asiran rayuwar al’ummar Hausawa.
Wasu ayyukan ma an yi amfani da su
ne wajen koyar da harshen Hausa ga Turawan da ke sha’awar zuwa ƙasashen Hausa daga
Turai, don su sami damar gudanar da mu’amala tsakaninsu da Hausawa cikin sauƙi don cimma manufar
da aka sa a gaba, ( Edgar, 1911:v-vii).
4.2Sanya a rubuta labarai don me?
Tun bayan da Turawa
suka karɓe mulki daga hannun
sarakunan ƙasar Hausa, sun yi ƙoƙarin kawo nasu tsarin
ilmi. Don haka sai suka kafa makarantun zamani. Makarantun na buƙatar kayan koyo da
koyarwa. Wannan ya jawo aka samar da littattafai domin koyo da koyarwa a
makarantun. Duk da haka ba za a rasa wata ɓoyayyar manufa ba, ta ƙoƙarin cusa wa al’umma
tunani irin na al’ummomin yammacin ƙasar Turai don ya
maye gurbin na ruhin addinin musulunci a cikin zukatan ‘ya’yan Hausawa, ta
yadda za a sami damar kai ga manufarsu ta mulkin mallaka. Bisa wannan tunani ne
aka samar da ingantaccen harsashen ginin labaran Hausa. An kuma yi ƙoƙarin kafa hukumomi a
cikin gida da ƙasashen Turai da aka ɗora wa alhakin kyautata adabi da haɓaka shi. Hukumomin
sun haɗa da:-
·
Hukumar
Ƙasa
da Ƙasa
Ta Nazarin Harsuna da Al’adun Afirka.
·
Hukumar
Fassara.
·
Hukumar
Talifi.
·
Hukumar
Yaƙi
da Jahilci
·
Kamfanin
Gaskiya.
Bayyanar ire-iren waɗannan hukumomi ya
taimaka wajen ci gaba da bunƙasar adabin Hausa ta hanyoyi daban
daban. Ta fuskar ƙaddamar da gasar rubutun ƙagaggun labaran Hausa
an yi shi ne a kan wasu manufafi da suka haɗa da:-
·
Domin
a samar da littattafan da za a yi amfani da su wajen koyar da ɗalibai a makarantun
boko da aka buɗa a ƙasar Hausa.
·
Domin
a zaɓo malamin makaranta
ko ɗan boko mai hazaƙa da za a iya
sarrafawa kamar yadda ake buƙata, a koya masa ayyukan wallafa
littattafan da za a yi amfani da su a makarantun
Elemantare, ( Pwedden,1995: 88-110).
Kamar yadda bincike
ya nuna ne tun daga farko, an samar da hukumomi na adabi a ƙasar Hausa a sakamakon wasu muhimman buƙatu da suka tusgo bayan
an sami yawaitar makarantun boko a ƙasar Hausa. Hakan ya
haifar da matsalar ƙarancin kayan koyo da koyarwa, ta fuskar abin karantawa a
makar antun. Don haka sai aka samar da hukumar domin ta tallafa wa ‘yan ƙasa su
samar da littattafan ƙagaggun labaru a
cikin harshen Hausa, don a yi amfani da su a makarantu wajen koyar da ɗalibai, tare kuma da
samar da abubuwan nishaɗantarwa ga al’umma, don
a samar da littattafan da za a sayar, waɗanda aka rubuta a cikin harsuna daban-daban
da ke faɗin ƙasar Hausa don samun
riba.
5.0Kammalawa
Tabbataccen al’amari ne a ƙasar Hausa, duk wani
abu da Turawa suka zo da shi, sai sun yi
amfani da dabaru iri iri wani zubin ma sai an kai ruwa rana, wato sai an nuna ƙarfin mulki kafin su
amince da abin da aka ƙaddamar. Wannan ne ya sa a zamanin da Turawa suka zo ƙasar Hausa sun yi
matuƙar faɗi tashi wajen ƙoƙarin kalato adabin
Hausa nan da can daga hannun mutane a rubuce cikin sigar rubutun ajamin Hausa.
Wasu kuma daga cikin ayyukan na adabi sun samo su ne ta hanyar shifta suna
rubutawa, har suka sami damar tattara ɗimbin hikimomin al’ummar Hausawa daga bakunan
waɗanda Allah ya yi wa
baiwa da su.
Sakamakon rashin kulawa da nuna
halin ko-oho na akasarin al’ummar ƙasar Hausa wajen
tattara adabin Hausa da rubuta shi tun kafin bayyanar Turawan mulkin mallaka,
shi ya janyo har ake da’awar cewa, Hausawa ba su da rubutaccen adabin Hausa in
aka cire fagen rubutattar waƙa. Wannan ba zai rasa nasaba da irin
tasirin da addinin Musulunci ya yi a
cikin zukatan al’ummar ba. Hasali ma dai a daidai lokacin sun fi mayar da
hankalinsu wajen ƙoƙarin juya littattafan addanin Musulunci domin su sami
damar mallakar nasu kwafi don neman yaye duhun jahilci, da sanin yadda za a
bauta wa Mahalicci. Ga alama ƙarancin littattafan addinin Musulunci
waɗanda sai mutun ya
sami damar juyowa daga hannun wanda ya mallaka, yake samun damar ɗaukar darasinsu a
gaban malami, ya janye hankullan almajirai da malaman. Adabin Hausa kuwa, ba
abu ne da ake koyo da koyarwa a makarantu ba. An ma ɗauka cewa, abubuwa ne
na hululu da mata tsofaffi ke amfani da su wajen kange ƙananan yara da samari
daga gararanba cikin dare na ba gaira ba dalili. Ƙunshiyar adabin bai
wuce tatsuniyoyi da waƙoƙin baka ba, don haka ba wani babban malamin da zai ɓata lokacinsa wajen
rubutun abubuwa na hululu ko tattaro su.
Turawa sun tattaro tatsuniyoyi da
almarori da karin magana da sauran su, sun taskace su cikin littattafai ta
hanyar amfani da rubutun Romawa. Da
farko sun samar da littattafan koyo da koyarwa a makarantun da ke faɗin ƙasar Hausa, sai dai
irin waɗannan littattafai na ƙunshe da nau’o’in
adabin Hausa ne. Daga baya suka shirya littattafan ƙagaggun labarai, sun
kuma horar da ‘yan ƙasa dabarun talifi da yadda ake shirya ƙagaggunn labarai da
wasan kwaikwayo. Haka sun yi namijin ƙoƙarin samar da
hukumomin ilimi da na inganta adabi. Irin waɗannan hukumami har yanzu suna anfanar da
al’umma.
A wannan muƙalar an yi ƙoƙarin bitar irin rawar
da Turawa suka taka a ɓangaren adabin Hausa
da fa’idar da al’ummar Hausawa suka tsinta, duk kuwa da kasancewar ba an yi hakan
ba ne don su, sai don wata manufa ta daban. Sai dai a cikin zuwa da komawa, ba
za a rasa wata fa’ida da ke tattare a cikin ayyukan ba. Domin akwai masu
ra’ayin cewa, duk wani abu da Turawa suka kawo a ƙasar Hausa, sun zo da
shi ne domin wata garaɓasa da suke hangen za
su girba a cikin lamarin. Muradina a nan bai wuce, wannan muƙala ta zama matashiya
game da wasu sassa da ban taɓo ba.
MANAZARTA
Tuntuɓi mai takarda.
No comments:
Post a Comment
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.