A.B Sanyinna da S.I Sanyinnawal
Kwalejin Ilimi Ta Shehu Shagari Sokoto
TSAKURE
Wannan takarda dai an rubuta ta ne da niyyar tunatar da Hausawa wani bangare na rayuwarsu ta asali da aka san su a kanta, da kuma wasu muhimman al'adunsu da suka yi wa rikon sakainar kashi, kamar rayuwa ta kunya, da tarbiya, da kuma riko ga al'ada, musamman a wajen sutura da zamantakewa.
A cikin takardar an fito da tsagaron rayuwar Hausawa a jiya, kuma an
nuna yadda take a yau, haka kuma takardar ta yi bayanin yadda suturar Hausawa
take ta asali, da kuma canje-canjen da aka samu a halin yanzu saboda shigowar
bakin al'adu. A wajen zamantakewa ma haka aka dubi yadda abin yake asalatan, da
kuma yadda abin ya tabarbare a wannan lokaci. Da niyyar shugabanni da dattibai
daga cikin Hausawa da ma samari maza da mata, masu kishin Hausa da al'adunta,
su mayar da hankali su gane Borno gabas take.
GABATARWA
Da sunan Allah madaukaki. Tsira da amincin Allah su tabbata ga fiyayyen
halitta Muhammadu, da iyalansa da zuriyyarsa ga baki daya.
Hausawa na cewa, so duk so ne, amma son kai ya fi. Kuma mai madi ke
talla, mai zuma ido yake sawa. Mun kara aminta da fadar masu hikima da ke cewa,
ba a wane bakin banza. Ashe gaskiyar mafarauta da suke cewa, kowa ya ci zomo ya
ci gudu. Hakika irin fice da daukakar da Hausawa da adabinsu ke da shi a idon
duniya tun ba yau ba, ya cancanci a gutsura wa masu mamare domin su taki dahir,
wadanda kuma demuwa ta kama, kan su ya waye. Babbar manufarmu a nan ita ce dan
kyallarawa da hango Adabin Hausawa a duniyarmu ta karni na ashirin da daya (Kn
21) halin da yake ciki. Mun zabi adabin Hausa da Hausawa da yadda suke aiwatar
da wasu al'adu na rayuwarsu, mun hade su wuri daya, da manufar gane wa ido irin
yadda bakuwar rayuwa da al'adunta suka yi tasiri a kan rayuwar Hausawa. Don
haka, da wannan muradi ne za mu ci gaba da luguden wannan takarda.
Babu shakka, da yawa za a sami Hausawa suna nunin adabinsu na
gargajiya, da suka gada da hannun hagu. Irin wannan yana faruwa ne a dalilin
aron rayuwar boko, da yake ita kuma bakuwa ce, saboda rashin fahimtar cewa, a
yarda da kolo (ungulu), domin shamuwa gida za ta je, ko kuma sun kasa gane irin
hikimar da ke tattare a cikin adabin nasu na gado, da kuma binciken sirrin da
ke cikin sabon adabin da suka aro, wato na Turawa. Wannan shi ya sa wasu 'yan
kallo daga cikin Hausawa ('yan boko) suke kallon mai karatun Hausa a matsayin
raggo, ko dolo, ko maras aikin yi. Har ma sukan ce, wai me za a koya ga Hausa,
bayan ita ce Harshenka da aka haife ka? Kuma mene ne ba ka sani a cikin ta ba?
Sannan kuma me za ka yi da ita in ba karantarwa ba? Don haka karantun ta wauta
ne.
A bangaren wasu kuwa, saboda tasirin addinin Musulunci, masu addini
suna ganin ba abin da ke cikin adabin Hausa sai bori, tsafi, wake-wake da
raye-raye da sauransu. Wasu kuma suna ganin cewa, tsayawa ga adabin Hausa, wani
kauyanci ne, kuma kasawa ce ga rayuwa, don ta kasa karbar sabon salo na rayuwa,
har suna cewa, “Duk rigar da zamani ya dinka sa ta shi ne magani,” Wai a
ganinsu, me ke cikin adabin Hausa da ba a sani ba? Don haka tsayawa a gudanar
da rayuwa a kansa gidadanci da rashin samun karbuwa ne.
A idon manazarta Hausa da adabinta masu waÉ—annan ra'ayoyi ba abin da yake damun su illa cutar
rashin sani, wanda kuwa Hausawa suka ce, ya fi dare duhu. Domin dai sun kallaci
adabin Hausa da ido daya, ita ma ijiyar ta hagu. Ita kuma dayar ta dama hakanya
ta fada mata, don haka ganinsu ya zamo garaye-garaye, don haka ya sa ba su kai
na hannu gida ba, na dawa kuma na batun tsere musu, wato sun yi kamun gafiyar
Baidu, hasarar ta yi musu yawa; ba su ga hamma ba su ga hammada. Wasu kuma daga
cikinsu ba su sani ba, kuma ba su da bukatar a waye musu demuwa. Wannan ya
haifar, da yawa daga cikin al'ummar Hausawa a wannan zamani maza da mata, manya
da samari, da 'yan mata, 'yan boko, da wadanda ba su ba, sun yi watsi da kashi
saba'in daga ciki dari na rayuwar adabin Hausawa, sun dauki rayuwar adabin
Turawa, da kuma na hauka. Su ba Musulmi ba, su ba arna ba, a rayuwance, sai
suka kasance sun raina inda suke, inda kuma za suna an raina su.
Don haka dai manufarmu a nan da kuma sauran 'yan'uwa dalibai masu
nazarin Adabin Hausa, daura damarar yin fito-na-fito da irin waÉ—annan matsaloli da ke damun al'ummar Hausawa, har
sai mun ga an gano Borno gabas take.
Bayan wannan, takardar tamu za ta yi tsokaci ne a kan abubuwa kamar
haka:
1. Hausawa Jiya da Yau
2. Suturar Hausawa A Jiya
3. Suturar Hausawa A Yau
4.Tsarin Zamantakewar Hausawa
5. Shawarwari
6. Nadewa
7. Manazarta
To kada dai mu cika ku da gafara sa ba ku ga kaho ba, ga kahon:
1. HAUSAWA A JIYA
A nan takardar tana magana ne a kan irin yanayi, da halayen da Hausawan
jiya suka siffanta da su, kuma da su ne ake gane su a kowane yanki na kasar
Hausa da ketare, duk inda aka gan su an san su ne babu tanbaba. Dangane da haka
ne Muhammad Tahir Adamu (1997) yake cewa: “Hausa harshe ne na Hausawa. Su kuma
Hausawa wasu al'umma ne da suke zaune a kasar Hausa cikin yankin Afrika ta
yamma. Hausawa dai mutane ne bakake, wato bakar fata ba farar fata ba. Duk da
yake akan sami 'yan farfare jefi-jefi musamman in aka sami auratayya da wata
kabila.
Hausawa dai a da mutane ne masu tsananin rikon al'adunsu na gargajiya,
musamman wajen tufafi (sutura), da abinci, da kuma al'amurran da suka shafi
aure ko haihuwa ko mutuwa da sha'anin mu'amala tsakanin dangi da abokai, da
shugabanni, da kuma al'amurran sana'a ko kasuwanci ko neman ilmi da sauransu.”
Shi kuma A.M. Bunza (1990) a nasa ra'ayi cewa ya yi Hausawa dai mutane
ne da suke zaune a kasar Hausa tun farkonta, kuma suna da zuriya a cikinta har
zuwa yau. Kazalika suna magana da harshen Hausa kuma ba su da wani harshe in ba
Hausa ba, kuma suna da dabi'u da al'adu irin na Hausawa idan sun saba haka to
barbarar yanyawa ne.”
Har ila yau wajen fayyace al'ummar Hausawa a jiya, malam Rabi'u
Zarruk(1986) ya kara fitowa da su sarari da cewa “Hausawa dai su ne al'umma mai
asali daya da yare daya, da kirar jiki kusan iri daya, da al'adu iri daya, da
falsafa ko ra'ayin zaman duniya iri daya. Bayan haka cikin al'ummar kowa zai
rika alfahari shi dan kabilar ne.”
Wannan kadan kenan daga cikin irin ra'ayoyin masana dangane da su waye
Hausawa a jiya, to da yake manufa a nan gane al'ummar Hausawa a jiya, sannan
kuma tare da haka a gano wasu abubuwa da suka canja su in akwai, haka ba za ta
samu ba in ba an ambaci hanyar gudanar da rayuwarsu ba, don gano haka, sai mu
leka rayuwar Hausawa a da mu ga yadda ake aiwatar da ita, kamar haka.
RAYUWAR HAUSAWA A DA
Kamar dai sauran al'ummomi na duniya, Hausawa sun dade suna tafiyar da
harakokin rayuwarsu a lokaci mai tsawo, kuma tare da haka, canji yakan zo musu
gwargwadon yadda abubuwa suke faruwa a ko'ina. To irin waÉ—annan abubuwa sun shafi rayuwar Hausawa a gargajiyance.
Misali:
TSARIN SIYASA:
Tsarin siyasa shi ne tsarin gudanar da mulki, watau waÉ—ansu hanyoyi da ake tafiyar da sha'anin mulki a
cikin al'umma. Tsarin tafiyar da mulkin Hausawa na gargajiya ya samo asali ne
tun wani zamani mai tsawo, watau tun kafin zuwan addinin Musulunci, da kuma
zuwan Turawa.
A da mai gida shi ke tafiyar da duk harkokin gidansa ba tare da wani
ka-ce-na-ce ba. Shi ne ke da ikon sa wa a yi ko a bari, watau tsakanin mata,
'ya'ya, kannai, kai da duk wani wanda yake karkashinsa, shi ke sasanta duk wani
rikici ko sabanin da ke faruwa a tsakanin jama'a, wato ta hanyar kwato hakkin
duk wani wanda aka zalunta, haka kuma abin kunya ne idan wata baraka ta faru a
cikin gida, kuma mai gida bai yi kome ba. Wannan ya nuna cewa, a da mai gida shi
ne wuka, kuma shi ne nama wajen tafiyar da harakokin gidansa. Haka abin yake
kasancewa, ba za a taba saba umurnin mai gida ba.
A YAU
Bayan tafiya ta yi nisa, a sabili da shigowar baki, da kuma kara yawan
yaduwar jama'a da tasirin Turawa, da ilimin boko, da kuma hanyoyin ci gaban mai
ginar rijiya sai wannan abin ya dauki sabon salon zaman 'yan marina kowa da
inda ya sa gabansa, da kuma salon kowa ya yi salla da karatun kansa, don haka
ya kasance tsarin Hausawa na shugabanci, da al'adu, da adabi suka barkace. Aka
wayi gari a yau a gida daya, za a taras kowa ya fadi kansa ne yake yi wa nishi.
Wato abin nufi a nan, za a taras mai gida ya kasa hada kan iyalansa, hasali ma
shi ne zai bi hanyar rarraba kansu ta hanyar bai wa kowa damar aikata abin da
ya ga dama, sannan da yawa za a taras da yawa an mika akalar gudanar da
harakokin gida ga hannun mata.
Haka kuma a zaman tare da Hausawa suke da shi a da, inda za a ga cewa
mai gida baba, da da, da jikoki duk a wuri guda ake zaune, kuma tukunya guda
ake azawa don abinci. Kuma shi ne kowa zai ci, yanzu aka wayi gari a zuriya
daya gidan kowa da ban, abincin kowa da ban, sha'anin kowa da ban, iyalin kowa
iyalinsa ne, kuma ana iya fada tsakanin 'yan'uwa saboda diya, ko mata da
sauransu. Kula da waÉ—annan 'yan canje-canje zai nuna mana
cewa wasu bakin al'adu musamman Bature ya yi tasiri a kan rayuwar Hausawa, kuma
ya yi ƙoƙarin kawar da wannan kyakkyawan tsari da muke da shi, kuma
mahankaltanmu suna kallo sun saki jiki har abin ya tabarbare. Ga shi kuma wani
fitaccen mawallafin rubutattun wakokin Hausa mai suna Akilu Aliyu ya yi nuni
kan irin hadarin da ke tattare da rashin kishin adabi da al'adun Hausawa ga
Bahaushe. A cikin wakarsa ta Hausa Mai Ban Haushi, inda ya yi kira da cewa:
Abu namu ne mu rika shi kankam ya fi
In mun yi wasa dole zai mana nisa.
Irin waÉ—annan kiraye-kiraye akwai su da dama bakin masana
masu yawa.
Wannan kadan kenan dangane da rayuwar Bahaushe ta asali, da kuma
tasirin da wasu bakin al'adu suka yi a kan tsarin rayuwar, don haka manufarmu a
nan a kula.
To da yake takardar tana magana ne a kan abubuwa kamar uku da suka
danganci rayuwar Bahaushe, kuma ta yi din tsokaci a kan daya, yanzu kuma za ta
juya akalarta ga abu na biyu wanda yake muhimmin abu ne, kuma shi ne kammalar
kowace al'umma, wato sutura wanda yake saboda haka ne Bahaushe yake karin
maganar (Sutura ita ce mutum). Don haka a nan za mu dubi yadda suturar Bahaushe
take ta asali, da kuma wasu canje-canjen da aka samu a halin yanzu kamar haka:
SUTURA
Ma'ana: Kalamar sutura dai ararriyar kalma ce daga Larabci, wadda ake
kira da Larabci (suturatu) da manufar tufafin da ke rufe wa mutum al'aurarsa,
wato dai duk tufafin da ke isar mutum Muslmi ga yin salla. Amma a wajen
Bahaushe kalmar tana da ma'anar tufafi isassu da za su kare mutuncika daga tsiraici
dada kowadanne iri ne, sababbi ne, ko tsofaffi in dai sun kare tsiraici, ana
kiransu sutura.
Sutura a wajen Bahaushe ta kasu kashi biyu, manya wato maza da mata, a
wannan kashe-kashen kuma, sutura tana da rukunna da ban-da ban na mutane, kamar
a rukunin maza akwai manyan dattibai, da matasa, da yara. Haka kuma a cikin
manya akwai sarakuna, da malamai, da makada da maroka da dai suransu. Haka su
ma a rukunin mata, akwai mata manya tsofaffi, da kuma yaryaje, da 'yan mata, da
kuma yara kanana da sauransu. WaÉ—annan su ne kashe-kashe da rukunan
Bahaushe, kuma kowane kashi da kowane rukuni yana da irin nasa tsarin tufafin
da ya cancance shi; daidai matsayin da yake a kai. Amma kuma sannu a hankali
yanzu abin ya cakude ya dauki wani sabon salo na kusan matsayin kowa na kowa
ne, ko ma wannan ya saki nasa, ya dauki na wani, shi ma wanin ya saki nasa ya
dauki na wancan. Inda za a taras babba ya sanya kayan da ba nasa ba ga
matsayinsa, ko kuma yaro ya sanya tufafin da matasa ne ke sa su. Ko kuma a
taras gaba-daya duk an aje kayan da aka gada kaka da kakani, kamar yadda yake
faruwa a rayuwarmu ta yau, wannan kuwa a fili yake, domin idan mun dibi tufafin
Bahaushe na asali, za mu ga kashi saba'in cikin dari, mun saba wa haka, mu dubi
wannan tsarin na tufafin Hausawa da kyau mu gani su ne muke amfani da su?
TUFAFIN HAUSAWA MAZA NA GARGAJIYA
Ire-iren tufafin da Bahaushe yake sawa a gargajiyance domin kare
mutuncinsa su ne:
1. Riga sace
2. Riga mai kwado
3. Riga binjima
4. Riga aska yakwas
5. Riga 'yar madaka
6. Riga kwakwata
7. Riga girken Gwandu
8. Bulla fara da baka
9. Riga mai barage
10. Riga gare da sauransu
Haka kuma Hausawa kan sanya:
Janfa, kaftani, wando buje, wando saisaye, wando tarangama, wando tsala
da kuma wando zina.
A wajen huluna kuma, Bahaushe kan sanya:
Dankwara, da habalkada, da marfiyo, kube, da mangadara, da gurus, da
bakwala, da Zanna Bukar, da kuma Audu Angale.
Yayin da a wajen Takalma Bahaushe yake da:
Huffi, da tsambatsai, da markube, da kwat, da fade, da sauransu.
Kayan da yake amfani da su kuwa domin a dinka masa waÉ—annan nau'o'in tufafi su ne: Zawaiti, da alawayyo,
da sandar zane da turmin sanda da sauransu.
1. Dunhu Saki
2. Adire
3. Mukuru
4. Gwandai
5. Bakurde.
KAYAN KAWAR MATA NA GARGAJIYA
'Yan kunne, murjani, warwaro, tago, sarkar wuya, munduwa, Kwandaga,
jeri na cunku, lalle, katambiri, hure da goro, da sauransu.
Ambatar waÉ—annan a matsayin sutura ga mata ya
zama tilas, saboda suna daga cikin abubuwan da ke kare mutuncinsu ga idanun
jama'a
Saboda kara tabbatar da bayanin wannan takarda da take yi a kan wannan
batu, shahararren marubucin wakar Hausa, kuma masanin al'adun gargajiyar
Hausawa wato malam Abubakar Ladan ya zayyana mana waÉ—annan baitoci a cikin wakarsa mai suna (Wakar
Gargajiya) inda yake cewa:
Mu ma akwai suturarmu mun yi iri-iri
Gargajiya don nan kasar Najeriya
Rigarmu sace ko'ina yau a yaba
Mu ne muke dinka shi yau duka duniya
A yi adon kwado da linzame ka ga
Wa za shi kushe irin shigar Nijeriya
Ga binjima mai 'yar ciki wannan da ban
Rigarmu mai aska takwas sha tambaya
Rigarmu 'yar madaka a yanzun ta bace
Haka kwakwata girke da riga gariya
Girke na gwandu ku tabbata girken Nufe
Sai mai sukuni za ya su ya kewaya.
Ashe kenan Bahaushe yana da nau'o'in suturarsa da aka san shi da ita
tun kafin haÉ—uwarsa da wasu bakin al'ummu. Kuma sutura nan ba
abin yarwa ba ce. Ire-iren waÉ—annan tufafi da aka zayyana su ne
wannan takarda take ƙoƙarin bayyanawa ga jama'a, musamman
Hausawa.
Bayyana ire-iren waÉ—annan tufafin ga jama'a musamman
wadanda abin ya shafa, wato Hausawa a wannan halin na yanzu zai taimaka ainun
wajen gano cewa lalle akwai canje-canje na rayuwa da aka samu, wannan kuwa ya
faru ne a dalilin shigowar bakin al'adu wadanda suka haifar da samuwar wasu
nau'o'in tufafi da ba namu ba, kuma muka dauke su tamkar namu, saboda rashin
kula har aka ba waÉ—annan bakin damar shimfida wundinsu
wai da niyyar zama dindindin.
Irin wannan gobarar kuma sai ta zame mana tsumagiyar kan hanya, wato
fyade yaro fyade babba, domin kusan kowa abin ya shafa. Sai dai kuma abin ya fi
tsamari a wajen samari da mata, da 'yan matan Hausawa kuma abin ya kewaye
ko'ina birni da kauye; lungu da sakon kasar Hausa. Domin a dalilin haÉ—uwar da Hausawan suka yi da waÉ—annan al'adun na baki ya haifar da samuwar waÉ—annan nau'o'in tufafi ga matanmu, da 'yan matanmu
kamar haka:
Sitella, short play, play, follow me gaya, baba na isa aure, jahannama
ga fasinja, sa hannunka masoyi, easy to rich, fish, tazarce, Kerewa, in ka isa
duba, kai ka kula, da dai sauransu. Inda za ka ga mutum ka rasa inda za ka sa
shi, shin Bature ne, ko Ba'indiye ne, ko Inyamuri ko dai wata kabila da ban. A
nan dai ya zama ba ya cikin arna a zucci, kuma ba ya cikin Musulunci a
siffance, ko suturance. Allah Ya kiyashe mu.
Yanzu kuma bayan takaita maganar sutura, sai kuma bayyana yadda
zamantakewar Hausawa take, da kuma ire-iren canji da aka samu a cikinta halin
yau.
ZAMANTAKEWA
Zamantakewa na nufin kamar yadda sunan ya nuna daga kalmar zama wato
abin nufi a nan shi ne zama tare, ya'alla ko dai ta fuskar zumunta ko
makwabtaka, ko kuma ta fuskar yanayin san'a, ko da yake ma'anar takan iya wuce
wannan idan aka yi la'akari da ire-iren dangankar da ake samu tsakanin al'umma,
misali zamantakewa tsakanin shugabanni da mabiyansu; da malamai da almajiransu;
da mata damazajensu; da iyaye da 'yaransu.
Idan za a yi magana a kan abin da ya shafi zamantakewar Bahaushe, to ya
zama tilas a fara da kallon irin yanayin zamansa na jiya, sannan da yadda yake
a yau.
Bisa ga abin da ya wakana, Bahaushe mutum ne mai son zumunci da kuma
biyayya ga na gaba gare shi, wannan ne ya sa yake da kare-karen magana masu
nuna muhimmancin zumunta, da kuma biyayya ga na gaba. Ga abin da yake cewa game
da zumunci “Zumunta a kafa take”, ko kuma “Gidan zumu ba kasuwa ba ne”.
Haka a bangaren biyayya, yakan ce “Bin na gaba bin Allah”. Dubi saboda
tsananin kwadaitarwa ga biyayya da na gaba, yadda ya girmama yin biyayya ga na
gaba, da bin wanda ya hallice shi.
ZAMANTAKEWAR HAUSAWA A JIYA
Idan aka yi la'akari da adabin Bahaushe wadanda ke a tsakaninmu a yau
na zantukan hikima (Karin magana) za a ga cewa, Bahaushe wanda ke da tsarin
zamantakewa na cude-ni-in-cude ka, da kuma biyayya ga na gaba (Shugaba), dubi
abin da Bahaushe yake fada game da dan'uwa, “Dan'uwa rabin jiki”. Wannan
maganar ta tabbatar da tsarin zaman gandu a cikin al'ummar Hausawa.
Zaman gandu wani tsarin ne na asali ga rayuwar Bahaushe, wannan na
nufin samun magidanta 'yan asalin zuriya daya, a cikin gida daya a karkashin
jagorancin Uban gandu, ko da yake kowane maigidanci na da rukunin nasa iyalin,
amma kuma da hakan yana biyayya ne ga Uban gandu. Shi wannan Uban gandu zai
kasance mafi shekaru daga cikin zuriyar wannan gida. Kuma bisa ga al'ada, Uban
gandu shugaba ne; alkali ne kuma ba a girgiza masa, ko a yi masa bore. Hausawa
za ka taras daga kakanni sai 'ya'ya da kuma jikoki. wato daga zabo sai zanensa.
Babban abin da irin wannan Zamantakewar ta kunsa shi ne, inganta dankon
zumunci da taimakon 'yan'uwa da rufa wa junansu asiri.
Bayan da mutane suka fara yawa sai aka fara samun, ko kafa unguwanni.
Akan sami unguwa ne ta hanyar haÉ—uwar gandu-gandu, waÉ—annan gandayen ne ke haÉ—uwa su samar da unguwa. A nan ma akan yi Mai
unguwa, wato wanda zai shugabanci jamar da ke zaune a cikin wannan unguwar, ta
haka ne za a ci gaba da kaunar jama'a da har a kai matsayin Sarki, wanda shi ne
mai daukar nauyin jamar'arsa ta kowane bangare na rayuwarsu ta yau da kullum.
Dubi abin da ÆŠankwairo ke ce wa Sarkin Daura,
dangane da talakawansa:
Rike talakawanka da kyawo
Kai musu hairi
Kasa su hanyoyin Musulunci
In sun takwanre ka lankwaso su
In ko sun kiya ka ba su kashi
….
(Musa ÆŠankwairo, Wakar Sarkin Daura)
Da yake ba kudurin wannan takarda ba ne shiga tsundum cikin lamarin
sarauta, illa dai kawai manufa ita ce ganin yadda zamantakewar Bahaushe ta faro
daga gida cikin zuriyarsa.
Zamantakewar Hausawa a yau Hausawa na cewa, “In kida ya canza rawa ma
canzawa take” Haka kuma yana cewa “Sarki goma zamani goma”. Idan muka dubi
yadda yanayin tsarin zamantakewar Hausawa take a yau, da idon basira za mu ga
akwai wasu muhimman abubuwa guda biyu da suka bakunci kasar Hausa, waÉ—annan ababen sun yi matukar tasiri ga kawo
sauye-sauye ga rayuwar Bahaushe gaba-daya, ba ma wai a tsarin zamantakewa ba.
WaÉ—annan abubuwan su ne:
1. Addinin Musulunci
2. Turawan Mulkin Mallaka
Na farko dai shi addinin Musulunci da yake addini ne wanda ya kunshi
dukan bangarorin rayuwa, dole ya kawar da duk wata al'ada ta Maguzanci wadda ba
ta yi daidai da ta Musulunci ba, domin ta Musulunci ta samu sukunin zama.
Na biyu shi kuma zuwan Turawa da karatun book, sun zo da wasu bakin
al'adunsu waÉ—annan al'adun na Turawa sun yi barazana kwakkwara
a kan al'adun Hausawa, har ma wasu Hausawa marasa kishin al'adunsu sun sauya
sheka daga al'adunsu, zuwa dabi'un Turawa, da wasu bakin al'adun wadanda
karatun boko ya yi sanadiyar haÉ—uwa da su.
Da yake muna magana ne a kan zamantakewa ta fuskar zumunta da
makwabtaka da sana'o'in Hausawa za mu dubi yadda zuwan Turawa ya kawo sauyin
zamantakewa a cikin al'umar Hausawa. Zuwan Turawa shi ne ya kawo ilmin boko,
shi kuwa ilmin ya sama wa mutane sababbin sana'o'in da hanyoyin rayuwa, kama
daga ayukan kwadago ya zuwa gudanar da harkokin mulki da sauransu.
ZAMANTAKEWA TA FUSKAR MAKWABTAKA
Makwabci/Makwabtaka: Ma'ana wannan kalma Bahaushiyar kalma ce wadda a
Hausa ana iya samun makwabci da makwabciya, da kuma makwabta. Na farko a
matsayin namiji, mutum na biyu kuwa a matsayin ta mace daya, na uku a matsayin
jam'i. Duk da manufar abokin zamanka makusanci amuhallance.
A wajen Musulunci kuwa, kalmar ta na nufin duk wanda kuke a tsakaninka
da shi akwai gida arba'in, to kowane makwabcin wani ne. Amma a Larabe ba haka
ake kiran kalmar ba. Da Larabci (ALJARU). Wannan ne Bahaushe ya fassara da
makwabci.
To amma a gun Bahaushe yana iya kallon makwabci ta bangarori da dama
kamar haka:
1. Makwabci ta hanyar sana'a
2. Makwabci ta hanyar zamantakewa a muhallance
3. Makwabci ta hanyar ma'aikata
Duk waÉ—annan abubuwa ne masu matukar muhimmanci ga
rayuwar Hausawa.
Zumunta Ta Fuskar Sana'a
Ita ma wata dadaddiyar rayuwa ce da dangantaka da Hausawa suke a kanta
tun fil-azal, kuma wannan rayuwa tana da kyakkyawan tsari da inganci ga adabin
Hausa. Irin wannan inganci ne ya sa Bahaushe ya kalli zamantakewa ta fuskar
sana'a ta hanyoyin da ban-da ban kamar:
a. Sana'a a muhalli daya
b. Yanayin sana'a
WaÉ—annan duk suna da zumunta ta zamantakewa a kan
sana'o'in da suka hada zamansu wuri daya, ko yanayi daya, da yawa irin wannan
zamantakewa kan haifar da auratayya da sauransu.
Zamantakewa Ta Fuskar Zumunta:
Ita ma wata alaka ce zumunta wato jini daya, ko dangi daya wadda ta
hada na nesa da na kusa. Har ila yau Bahaushe yana da zumu na sana'a, wato
dan'uwan sana'arsa, kuma yana da zumu na aiki. Wato dan'uwan aikinsa da suka
hada wuri da irin aiki daya. Haka kuma yana da zumu na abota. Wato dan'uwansa a
wasu harakoki da suka yi tarayya ga aikata wa ko yi.
To, ta la'alkari da irin wannan rayuwa da kashe-kashenta, za mu taras
cewa a wajen Bahaushe ba karamin lamari ba ne, domin da yawa irin wannan
zamantakewa kan haifar da abubuwa masu kyau, kuma na alheri, da kulla
kyakkyawar dangantaka musamman ta auratayya ta zama dalili na yaduwar iyali a
zama abu daya.
SHAWARA
Wannan takarda hannunka mai sanda ce, da kuma maganar Bahaushe da yake
cewa: Wanda ya yi walle ba ya sani, sai an dage shi. Don haka shawara a nan ita
ce, yana da kyau shugabanni da dattibai, da malamai masana a kan harshe da
al'adun Hausawa su mike tsaye; su yi kira da babbar murya, kuma su nuna aikace,
ga maganganunsu, da halayensu, da al'adunsu wajen nuna matsayinsu ga Hausa da
al'adun Hausawa, wajen kare mutuncinta, haka kuma su nuna kyama ga saurin
karbar bakin al'adu, musamman wadanda ke cin dugadugan namu. Idan an yi haka
darajar adabi da al'adun Hausawa za su dawo kamar yadda suke a da.
NADEWA
Wannan takarda nuni ne cikin nishadi inda aka yi tsokaci a kan rayuwar
Bahaushe ta asali musamman a kan yanayin suturarsa wadda aka san shi da ita tun
fil-azal, kamar sauran kowace al'umma ta duniya, kamar Yarbawa, Larabawa,
Turawa da sauransu, da kuma yanayin zamantakewarsa, yadda yake kallonta da kuma
yadda ya karkasa ta; da irin muhimmancin da ke cikin kowane daga ciki.
Wannan takarda ta jawo hankalin shugabanni magabata a kan su jawo
hankalin sauran mutane musamman samari wajen guje wa karbar bakin al'adu, su
mayar nasu. Da fatan wannan za ta zama mai amfani ga harshe da adabin Hausawa.
MANAZARTA
1. N.N.P.C (1968) Labaru Na Da Da Na Yanzu.
2. Mu'azu, Y.Yahaya, Mu'azu, da A.Z. Sani (1992) Nazarin Rayuwar Dan
Adam. University Press PLC Ibadan.
3. M.T. Adamu (1997) Asalin Hausawa Da Harshensu Salmayasin
Publications Ltd Kano.
4. Dr. M.A. DAntumbishi (2004) Harshen Al'umma Da Kuma Zamananci:
Takardar kara wa juna ilimi da aka gabatar a sahen Harsunan Nijeriya UDUS
Sokoto.
5. M.A Bazar da A. Bukhari (2001) Dalilin Watsuwar Hausawa A Sassan
Duniya Da Ban-Da Ban, Da Kuma Irin Tasirin Da Wannan Yanayin Ya Haifar Ta
Fuskar Harshe Da Al'ada. Takardar Da Aka Gabatar A Ajin Karatun Na Manyan
Dalibai (M.A. Hausa).
6. Nahuce I.M. (1994) Kananci Karin Harshe Ko Daidaitacciyar Hausa?
Takardar Da Aka Gabatar A Bukin Makon Hausa UDUS.
7. M.A. Ladan Wakar Gargajiya Daga Baiti Na 16-43.
8. Usman Ibrahim da Habib Alhassan (1986) Zaman Hausawa
Source: Facebook: Tsangayar Daukaka Harshen Hausa Da Al'adu Da Kuma AdabiTsangayar Daukaka Harshen Hausa Da Al'adu Da Kuma Adabi
No comments:
Post a Comment
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.