Cite this article as: Kurawa, H.M. & Abubakar, B. (2023). Yabo Da Faɗakarwa A Cikin Wasu Waƙoƙin Babangida Kakadawa. Tasambo Journal of Language, Literature, and Culture, (2)2, 152-158. www.doi.org/10.36349/tjllc.2023.ɓ02i02.017.
Halima Mansur Kurawa
Lambar Waya: 08069611163
Email: hmkurawa72@gmail. com
Sashen Nazarin Harsuna Da Al’adu Jami’ar Tarayya, Gusau
Bilyaminu Abubakar
Email: bilyatask1@gmail.
com
Sashen Nazarin Harsuna Da Al’adu Jami’ar
Tarayya, Gusau
Tsakure
Wannan binciken yana da manufar fito da yabo da faɗakarwa da makaɗa Babangida
Kakadawa ya zuba a matsayin wasu turakun waƙoƙinsa. Kakadawa makaɗi ne mai tsinkaye
cikin rayuwar Hausawa, don haka ya gina turakun faɗakarwa da nufin yin
gargaɗi da nasiha da wayar da kai gami da jan hankali. Daga
sakamakon binciken an fahimci wasu waƙoƙinsa sun haska yadda wasu al'adun Hausawa suke, misali,
waƙarsa ta 'gidan haya', da waƙar " ina son in yi aure". An kuma duba irin
salon da ya bi don faɗakarwa. Waƙoƙin da aka yi sharhinsu don fito da yabo da kuma faɗakarwar sanannu ne
ga jama'a. An samu waƙoƙin ta hanyar saurare daga kaset, da kuma wasu
littattafai. An ɗora aikin a kan ra'in waƙar Baka Bahaushiya (WBB), inda aka duba wasu turaku a waƙoƙin baka na Babangida Kakadawa. Binciken
ya gano shi makaɗi ne da ya ƙware wajen zaɓo kalmomi na yabo
da suka dace.
Fitilun Kalmomi: Adabi, Waƙoƙi, Yabo,
Faɗakarwa
1. 0 Gabatarwa
Waƙar baka a wurin Hausawan
ƙasar Hausa, aba ce
da ta jima sosai tana rayuwa tana bunƙasa har zuwa yau. A cikin ta ne mawaƙa ke bayyana al’amuran
da suka shafi rayuwar Hausawa har suna haɗawa da
lele (yabo), ko faɗakarwa (ilimantar da al’umma). Waƙoƙin Babangida Kakadawa
suna ɗauke da irin waɗannnan turaku: turken yabo da na faɗakarwa, su ne madubin dubawa a wannan maƙala. Saboda haka ne,
ake hasashen muƙalar ta share fage,
ko kuma ta zamo ƙari, wanda aka ce, ya fi ƙara a fagen karatu.
1. 1 Ma’anar Waƙa
Masana irin Gusau,
(2003), da ‘Yar’aduwa, (2010), da Bunguɗu, (2016) da sauransu, sun ce wani abu a
kan waƙa.
Gusau, (2003: xiii), ya naƙalto, Yahaya, (1976: 1) ya ce, “Waƙa magana ce ta fusaha a cure wuri ɗaya a cikin tsari na musamman.” Yayin da ‘Yar’aduwa (2010:
75), ya ce, “Waƙa magana ce aunanniya wadda ake rerawa. ” Inda a wurin Bunguɗu, (2016: 3) cewa ya yi: “Waƙa tana nufin ƙololuwar hikima da
basira da hazaƙa da fasaha ta sarrafa kalmomi bisa ga tsari madaidaici tare da amfani da baiti
ko ɗiya a cikin rauji mai
daɗin gaske domin nishaɗantarwa tare da jan hankalin mai sauraro ga abin da ake isarwa
na saƙo a gare shi. ” Duka
dai a cikin wannan gaɓar, masanan da aka kawo a sama sun kasa waƙa zuwa
kashi biyu biyu kamar haka:
1. Waƙar
Baka.
2. Rubutacciyar Waƙa.
Kacokan wannan aiki yana gudana ne a ƙarƙashin rukunin waƙar baka wadda masana
kamar Yahaya (2007), da Gusau (2014), suka bayyana ma’anarta:
Yahaya (2007: 21) a littafin ‘Darussan Hausa
Na 1’, ya ce, “Waƙar baka zance ne sarrafaffe, aunanne wanda ake aiwatar da shi ta bin hawa da
saukar murya, mai zuwa gunduwoyin layuka da ake rerawa bisa wani daidaitaccen tsari,
wani bin har tare da kiɗa”. Ko a wurin Gusau,
(2003: XIII) da (2011: 2) ya ce: “Waƙar baka, wani zance ne shiryayye cikin hikima da azanci da
yake zuwa gaɓa-gaɓa bisa ƙa’idojin tsari da daidaitawa, a rera cikin sautin murya da
amsa-amo na kari da kiɗa sau da yawa kuma
a tare da amshi. ”
1. 2 Ma’anar Turke
A Ƙamusun Hausa, (2006: 446) an bayyana turke da 'wani guntun itace
da ake kafawa don ɗaure
dabba a jikinsa'. Gusau, (2003: 28) ya ce turke "Shi ne abin da waƙa
take magana a kansa wanda ya ratsa ta tun daga farkonta har zuwa ƙarshenta.
Wato dai turke shi ne ainihin manufar waƙa". Har ila yau Gusau, (2008 370) ya
bayyana turke da saƙon da makaɗi yakan zaɓa ya gina waƙarsa,
ya tauye kansa da kansa ya zuba ɗiyanta bisa wasu zaɓaɓɓun kalmomi da za su doshi wata babbar manufa
ɗaya.
Duba
da waɗannan ma'anoni za mu ce turke dai shi ne
ainihin manufar waƙa, wato abin da waƙa
take magana a kansa.
1. 3 Ma’anar Yabo
A Ƙamusun Hausa, (CNHN
2006: 476) an bayyana, “Yabo shi ne faɗar wata kalma mai daɗi ga wani mutum da
ya aikata wani kyakkyawan abu”. A wurin Ibrahim, (1983: 9) cewa ya yi, “jigon yabo,
jigo ne da a cikinsa makaɗi yakan yabi ubangidansa
da ambaton darajar kakansa, da jaruntaka da kuma alheri”. Ko a wurin Zulyaddaini,
(2000: 45) bai ƙi abin da Ibrahim ya ce ba, sai dai ma’anar da ya kawo, ta fi tsawo, inda ya
ce: “Mawaƙan baka, kan rera waƙa mai ɗauke da wannan jigo
na yabo. Mawaƙan kan yi haka ne ta hanyar fito da wasu kyawawan halayen mutumin da suke yi
wa waƙa, suna yaba masa.
A wasu lokutan ma sukan koma su ɗebo ta tun daga tushe
domin waƙa ta yi zaƙi, tare da ƙara armashi. ”
1. 4 Ma’anar Faɗakarwa
Ƙamusun Hausa, (CNHN 2006: 129) an ambaci faɗakarwa da farkarwa ko lurarwa ko ankararwa da al’umma”. Auta, (2017: 25) ya ce faɗakarwa tana nufin nusar da mutum a kan abubuwan
da ya sani tun tuni amma ya manta da su. Don haka ne ake yi masa tuni da yi masa
hannunka-mai-sanda don ya dawo ya yi la'akari da su. Zulyadaini, (2000:
91) ya ambaci, “jigon faɗakarwar da sunan jigon wayar da kai” in da ya
ce, “Mawaƙan baka kan rera waƙa mai ɗauke da wannan jigon,
domin su wayar wa jama’a kansu kan wani abu da gwamnati ta ƙirƙiro. A lokuta da dama
idan hakan ta faru gwamnatoci ne ke sanya su mawaƙan su nusar da jama’a
kan wani al’amari. Dalilin wannan kuwa shi ne, domin su mawaƙa ne suka fi kusa da
jama’a. Haka kuma su ne za su iya sadar da komai ga al’ummar Hausawa cikin sauƙi da kuma hanzari.
”
2.0 Ra’in Bincike
Domin ɗora wannan bincike ga sahihiyar hanya ne, ya sa aka yi amfani
da Ra'in Tarken Wsaƙar Baka Bahaushiya (WBB) wadda Gusau
ya samar a (1993). Haka kuma a Gusau, 2011 da Gusau 2015 an faɗaɗa bayani.
A cikin ra'in an yi bayanin turke da tubulan ginin sa.
3.0 Taƙaitaccen Tarihin Babangida Kakadawa
Manazarta da suka haxa
da Gusau (2016) da Abubakar (2006) da ma wasu, sun ce sunan makaxin na yanka Abdurrahman.
An haife shi a qofar Jange garin Gusau, a jahar Zamfara akwai savani ga ranar haihuwarsa,
Abubakar (2006) ya ce an haife shi a shekarar 1981 a yayin da Gusau (2016) ya ce
an haife shi a shekarar (1972). Babangida Kakadawa gadon kixa ya yi ba haye ba,
mahaifinsa Usman makaxin Duman Girke ne a garin Gusau, ya kuma yi kixan Kalangu
da banbaxo, haka ma yayan Babangida mai suna Alhaji Sani Kakadawa makaxin Kalangu
ne, kuma daga wajensa ne Babangida Kakadawa ya qware da kixan kalangu da waqa, har
ya zamo mataimaki na musamman cikin ayarinsa. (Abubakar 2006)
Babangida Kakadawa soma
sha’awar kixan kuntigi saboda qaunar da hyake wa makaxa Alhaji Adamu Xanmaraya Jos
da yawan sauraren waqoqinsa, wannan ta bashi dama ya qware wajen kwaikwayon muryarsa
har wasu basa iya rarrabewa tsakaninsu.
Gusau (2016) da Abubakar
(2006) sun ce Babangida Kakadawa shi ne halifan Marigayi Alhaji Adamu Xanmaraya
Jos har an sahale masa yana iya maimaita rera wasu waqoqinsa a bisa wasiyyar da
shi marigayin ya yi.
Makaxa Babangida makaxin
jama’a ne, ya yi wa Sarakuna da attajirai da malamai da ‘yan siyasa waqa, haka kuma
ya yi waqoqin sha’awa da na soyayya.
Babangida Kakadawa yana
da aure da ‘ya’ya biyar.
4.0 Nazarin Turken Yabo
Babangida Kakadawa ya shirya wasu waƙoƙinsa a kan turken yabo
inda ya yi amfani da kalmomin da suke ɗaga daraja da fifita mutum tare da kwarzanta shi da faɗin wsuu halaye nasa kyawawa da dai dukkan abin da yake ɗaukaka ce ga ɗan'adam. Kamar yadda
ya yi wajen yabon Mai Alfarma Sarkin Musulmi Alhaji Muhammadu Sa’ad, a waƙar ‘Murna Mukai’ ta
biyu wadda ya yi masa cikin bukukuwan cikarsa shekaru biyar kan karagar mulki da
ya gudana a ranar (4, Nuwamba-2011), in da ya ce:
“Tauraron duniya jikakan Shehu,
Mai ba Musulmi nai shawara,
Turbar kakansa ita ce ta tsira,
Ba duniyar nan ba ko ma ƙiyama,
Ko waƙ ƙi bin sanku rainai
sai yai baki,
A sa shi jahannama can ai mai bida.
Hadari mai lulluɓe duniya,
Rimi mai kere itace,
Mai ɗai ba zai ƙi yin biyu ba,
Kanal Sada dut nan gidan,
Kai ɗai kai zara,
Ga ka kana Kanal ka yi Sultaniya,
Ka zan Sarkin Musulmin Daular Usumaniyya,
A yau komi ya yi kyau.
Jikan Abdullahin Gwandu,
Allah Yai ma tsari,
Mu fata mukai.
In, jikan
Sarki Hassan Ɗanmu’azu,
Halinsa halin waliyan
farko yake. ”
A nan mawaƙin ya yabi Mai Alfarma Sarkin Musulmi ta hanyar yi masa kinaya da kalmomin 'tauraro'
don ya nuna ɗaukakarsa
da hasken mulkinsa. Kalmar 'hadari' kuma don ya alamta fatan da jama'a suke yi masa
na samun alhairai masu yawa da kare su daga abin da zai cutar da su. Kalmar 'rimi'
kuwa don makaɗin
ya nuna fifikon da yake da shi a kan saura jama’a ne. Wani yabon shi ne ya ambaci
nasabarsa ta danganta shi da kakaninsa don hidimar da suka yi wa addinin Musulunci.
Kuma cewa da ya yi "Ga ka kana Kanal. . . "Shi ne matsayin da yake
a kai, na aikin soja,
lokacin da aka naɗa
shi 'Sarkin Musulmi' (Sultan). A wani ɗan waƙar, yabo ya yi ta fuskar
ambaton nasaba da iya
mulki da yin
kyauta da rashin ɗaukar wargi ga mai
martaba Sarkin Ƙayan Maradun Alhaji Garba Muhammad Tambari, inda yake cewa:
“Haske mai korewad duhu,
Ruwa mai wankewaf fari,
Jikan Usuman ƊanFodiyo,
Wannan magana hakanan
take,
Ɗan kwaɗɗo aka taki lafiya,
Kowat taki kunama ya sani. ”
Kalmomin
'haske' da 'ruwa' kinaya ce, an alamta Sarkin Ƙayar Maradun ne, suna
nufin mutum mai kyauta ta yanke talauci. Sai kuma ya jingina nasaba tasa ga Shehu
Usmanu ɗan Fodiyo wanda ya jaddada addinin Musulunci.
Don ya yaba masa ta fuskar shirin ko ta-kwana shi ya sa ya ce: " Kowat taki
kunama ya sani". Wannan ya yi kama da wani ɗan waƙa na makaɗa Musa Ɗanƙwairo
ya yabi Baura Ɗanmaliki ta fuskar yin kyauta wurin da ya ce:
".
. . in kana biɗar sutura,
A
wajen Baura samowa kake,
Yaro
in kana biɗar mari,
A
wajen Baura samowa kake. "
(Gindin waƙa: Jiƙan Musa Ɗanmaliki.)
A waƙar da ya yi wa Sarkin Katsinan Gusau kuma ga abin da ya ce ta fuskar yabon sa
kan asali dangane da matsayin da Allah ya yi wa kowa kamar haka:
“Haihuwar
sarauta jari,
Talakka
ba ya haihuwar ɗan sarki,
Sai
dai ya haihi mai masa noma,
A
ko faskare a samu abinci,
Mai
asali bai kai ba kamatai,
Kaka
naka shi ya sara Gusau,
Ibrahima
Bello mi kaka sauna?”
Babu
shakka kowa da irin ɗaukakar da Allah ya yi masa, ɗaukakar
da aka yi wa masu mulki ba iri ɗaya ce da wadda aka yi
wa talaka ba. Idan aka dubi abin da makaɗin ya faɗa
za a fahimci hakan domin ya aje talaka wurin da Allah ya aje shi, sannan kuma bai
wulaƙanta shi ba. A gefe ɗaya
kuma, ya bar masu sarauta a daidai bagiren da Mai duka ya aje su.
5. 0 Nazarin Turken Faɗakarwa
5.
1 Faɗakarwar
da ta Shafi Gargaɗi
Ma'anar
gargaɗi kamar yadda aka fassara a Ƙamusun
Hausa (CNHN, 2006: 159) shi ne 'Jan kunne ko yin kashedi ko horo'. Wato a nusar
da mutum aikata abin da zai yi masa amfani ko nuna hatsari don ya kauce masa. Babangida
Kakadawa ya yi irin wannan faɗakarwa
ta gargaɗi a wasu waƙoƙinsa.
Duba wannan gindin waƙa:
"Gidan nan ba gida ba ne, matsala dai
ne zaman haya".
Gargaɗi yake don faɗakarwa ga mazauna gidan haya cewa ba gidan
da za a zauna a shatanke ba ne, musamman da nuna wasu suna hayar ne ba don rashi
ba. Dubi abin da yake cewa:
"Mai
ban takaici ɗan zaman haya,
Kuma ya yi gije a cikin gidan,
Wanga lalaci ne mai yawa,
Kai
tashi gidan nan ba na zama ba ne,
Matsala
dai
ne gidan haya,
Gidan
nan ba gida ba ne,
Matsala
dai ne gidan haya.
Wanda
yana a gidan haya ga ya da ƙarfi,
Ga
ya da ƙarfe ga ya da harka wadda yake
yi,
Amma
ya raɓe a gidan haya. "
Makaɗin ya
ji takaicin mutumin da yake da ƙarfi
da ƙarfe (kuɗi), amma
bai mallaki muhalli ba. Sai ya kira abin da lalaci, ya kuma nuna a gidan
hayar maa raɓe yake,
tun da ba nasa ba ne, baya ga tarin matsalolin da yake fuskanta. A wani wuri ya
sake irin wannan gargaɗi ga mutumin da yake da mata
huɗu, kuma
kowace a gidan haya. A lissafi iyalinsu mutumin har shi da kansa su ashirin da huɗu ne (24) ga kuma ciki da za a haifa.
" Akwai
ɗan ragaitar zaman haya,
Shi ne mai
mata huɗu duk a gidan haya,
Gidan su
Bango yana gabas
Ga 'ya‘yanta
guda shidda,
Gidansu
Delu yana kudu,
Ga ‘ya‘yanta
guda shidda,
Gidansu
Gwamma yammaci,
Ga ‘ya‘yanta
guda shidda,
Ga amarya
Turai nan kuma,
Tare da
gogan su duka,
Ita ko ga goyo ga ciki,
Wannan matsala
ƙaƙa take?
Ku duka
kun ribce a gidan haya,
Malam ko
noma za ka yi,
Sai ka tanadi
rumbu don hatsi,
Ya za ka
yi mata har huɗu?
Kuma ko
wace na a gidan haya?
Wanga lalaci
ne mai yawa,
Kai tashi
gidan nan ba gida ba ne,
Matsala
dai ne gidan haya. "
A wani wuri
kuma yace:
“Ɗan zaman haya mai ban
tausaai,
Mai ban
takaicin ɗan zaman haya,
Ɗan
zaman haya mai ban tausai,
Shi ne wanda
yana a gidan haya,
Ba ya da
harka wadda yake yi,
Ga iyali
sun yi mai yawa,
A nan Mawaƙin yana
ƙoƙarin
ya nuna, zama a gidan haya ga wasu, tamkar rashin yin amfani da karin maganar nan
ne da ake cewa, ‘ido ba saci amma sun san ƙima’
ga ɗawainiyar
biyan haya kuma da faman ya wanyin aure-aure babu lissafa wa saboda haka sai mawaƙin ya biyo da abinda ake cewa, ‘da rashin
kira karen bebe ya ɓata’.
5.
2 Faɗakarwa don wayar da kai:
Makaɗin ya
yi ƙoƙari don
ya wayar da kan waɗanda ba su fahimci matsalar zama
a gidan haya ba, musamman zama irin na haɗaka.
In da yace:
"In
kana a gidan haya,
Matarka
ba ta da walwala,
‘Ya‘yanka
ba su da walwala,
Baƙonka ba ya da walwala,
In kai
magana a ƙadam maka. "
Wannan faɗakarwa ce don mazaje su
sani iyalinsu da baƙinsu ba su da walwalar rayuwa a tsari irin na zaman haya.
Wannan kuwa yana iya faruwa ko daga abokan zaman haya, a zama na haɗaka wanda galibi ake samun
rashin jituwa dalilin sa ido ko tsana ko ƙyashi da hassada ko kuma
don wasu dokoki da su masu gidan hayar ke gindayawa da za su iya zama tarnaƙi ga jin daɗi da walwalar iyali. Kamar
yadda a wani wuri yace:
“Kai gaka gidan haya,
Wancan ga
shi gidan haya,
Waccan ga
ta gidan haya,
Ku duka
kun gamu kun haɗe,
In In kai
kana da dangana,
Ƙila
wancan baya da dangana. "
A nan kuma
sai yace:
" Matsalar
gidan haya,
Ko da kun
kai ku tara,
Makewayinku
guda ake,
Matar wancan
ta shiga,
Matar wannan
na jira,
Kai ma gaka
kana jira,
Shi ne matsalar
zaman
Matsalolin zama a gidan haya ba za su lissafu ba,
makaɗin ya
faɗi
rashin dangana da amfani da makewayi guda komai yawanku, wanda hakan
yana iya saɓawa shari'a musulunci da tsari na al'adar
zamantakewa. Wajibi magidanta su fahimci irin halin da iyalinsu ke shiga a gidan
hayar da suke zaune.
5.3
Faɗakarwa
Da Ta Shafi Nasiha Da Jan Hankali
Akwai faɗakarwar da ta shafi nasiha da jan hankali
don mutum ya fahimci abin da yake shi ne daidai, shi makaɗa Babangida Kakadawa ya yi a nan. In da
ya yi nasiha gami da jan hankali don jama'a su tashi, su yi fafutukar mallakar muhalli.
A ƙoƙarin
yin hakan ya buga misali da rayuwar wasu halittu. Ga abin da yace:
"Tun
farko asalitan,
Duk
tsuntsun da yake sama,
Ya
gina gida nai ya shige,
Ƙwarin da suke ruwa,
Kowane
ya yi gida nasa ya shige,
Hatta
ƙwarin da suke tudu,
Kowane
ya yi gida nai ya shige,
Diba
misali tun a zanzaro
Gashi
dai abu ne ɗan ƙanƙane
Ya
je daji ya ja ƙasa,
Ya
e bo(ɗebo) ruwa nai yahaɗa,
Yaginagidanasayanashiga,
Tokai matsayinka na ɗan’Adam,
Ya zaka tsaya agidanhaya?
Kaitashigidannanbagidabane,
Matsaladainegidanhaya".
A
wata waƙar ga abin da yake cewa:
“Ina
son in yi aure, Ina son auren Bazamfara,
Ni
Babangida,
Ita
tana ƙaunata ni ina ra’ayinta,
Ubanta
sai yac ce a’a,
Ita
tana ƙaunata ni ina ra’ayinta,
Ubanta
sai yac ce a’a,
Wanda
ba ta ƙauna,
Wai
da shi za a yi aure,
To
don Allah a daina auren dole,
Saboda
auren tilas,
Ka
sa ɗiya yawon banza.”
Gindin
waƙa: Ina bakin kogi,
Kada
na dibi na.
Har
ila yau, wata matsalar da ta tuzgo, kuma take son zamowa ruwan dare ita ce kwaɗayin sai mai kuɗi iyaye za su aura wa 'yarsu koda ita yarinyar
ba ta so. Wannan shi ne auren tilas da ke saka 'ya shiga yawon bariki. Kamar yadda
makaɗin ya ambata, don ya faɗakar ta hanyar yin nasiha ga iyaye.
A wata waƙar daban nuna irin halin
da shi kansa ya shiga da aka raba shi da yarinyar da yake so take so sa, saboda
shi talaka ne. Yana cewa:
“Yau na yi tagumi na rame, Ban iya cin komai, Allah koro ! Allah koro da masoyyiya ta, Rashin ganin ta na rame,
Ba na iya cin komai, Yau ga ɗan talakawa, Yana son ‘yar mai kuɗɗi, ”
Abin da duk ya haifar da hakan, bai rasa
nasaba da bijire wa kyawawan al’adun neman aure, irin na dauri da aka yi watsi da
su a cikin wannan zamani, kamar yadda mawaƙin ya sake ambata:
“Amma
yanzu mun tsiro,
Al’adummu
ma su son lalata mu,
Don
yau ba a baka aure ba kuɗɗi,
A
su dai sun fi son su baiwa,
Mai
taƙama da adda a cikin gida,
Yana
datse kanu,
Sannan
za su bashi mata kyakkyawa. ”
Don
haka sai ya faɗakar tare da jan hankali ga iyaye :
“Iyaye
ku duba ku hango matsalar aure,
Malamai
suna ta tambihi,
Kuma
kun ƙyale kun yi shu,
To
ku sani duniya a ke tuba,
Lahira
fa ba tuba,
In
‘yar ku tai cikin shege,
Ba
za ku ga Manzo ba,
Sai dai kuga walakiri
ya zo da kulake nai.”
6.0 Kammalawa
Wannan muƙala kamar yadda bayanai suka gabata, wani yunƙuri ne na hasko turken
Yabo da na Faɗakarwa a wasu daga
cikin waƙoƙin, mawaƙi Babangida Kakadawa mai kiɗa ƙanin Sani, kuma halifan marigayi Alhaji Dakta Adamu Ɗanmaraya, Jos. Wannan
takarda ta duba ma'ana waƙa da kuma ma'anar Yabo da Faɗakarwa, sai kuma aka bayar da misan yabo da faɗakarwa a cikin wasu waƙoƙin makaɗin. Wannan ya haɗa da yin gargaɗi da wayar da kai da
kuma yin nasiha da jankali ga al'umma.
6.1 Sakamakon Bincike
Wannan muƙala kamar yadda bayanai suka gabata a
sama, ta yi tozali ne da turakun yabo da faɗakarwa a wasu daga waƙoƙin Babangida Kakadawa. Dangane da haka
ne aka gano wasu ɓoyayyun saƙonni kamar
haka:
a.
An gano
a zaman haya, akwai matsalolin tattare da zama a gidan haya, wasu daga cikinsu
na ɗan hayar
ne, wasu kuma na abokan zaman hayar ne.
b.
Haka kuma
an gano wata ɗabi’a da wasu Hausawa ke aiwatarwa ta kiyashiɗauki abin da ya fi ƙarfinka, ma’ana mutun na zaune a gidan haya, ba tunaninsa
ya yi ƙoƙarin mallakar gidan kansa ba, maimakonhaka
sai ya yi ta ƙara aure, kuma ya yi ta haifar ‘ya’yan
da baya iya tarbiyarsu balantana iya ɗaukar takalihunsu matan, da a ƙarshe sai a sami matan cikin wahala, su ma ‘ya’yan ciknin
wahala daga nan saisu zamo wa al’umma alaƙaƙai.
c.
An gano
wata ɗabi’ar kwaɗayin wasu iyaye sun fi son baiwa mai kuɗi auren ‘ya’yansu mata,
ba tare da son 'ya'ƴan ba, hakanke sa su gudu daga gidan
auren, sushigakaruwanci.
Manazarta
1. Abubakar, A. T. (2015). Ƙamusun Harshen Hausa. Zaria: Northern Nigeria Publishing Company.
L. T. D
2. Abubakar, B. (2006). Babangida
Kakadawa da Waƙoƙinsa. Ba’a wallafa ba.
3. Ado, A. (2019). Ra’o’in Bincike Kan Al’adun Hausawa. Katsina: Government
PrintingPress, Katsina State, Nigeria.
4. Ainu, H. da Wasu. (2007). Alu Ya Gode ! Amal Printing Press.
5.
Ainu, H. da Wasu. (2016). Alu Na nan Dai. Zaria: Published
and Printed Ahamadu Bello University Limited, Kaduna State, Nigeria.
6.
C. N. H. N. (2006). Ƙamusun Hausa. Kano: Wallafar Cibiyar Nazarin Harsunan Najeriya, Jami’ar
Bayero, Jahar Kano.
7. Bunguɗu, H. U. da Wani. (2016 ). Waƙa Zancen Hikima. Gusau: Nasara Printer CanteenArea, Zamfara
State.
8. Ɗangambo, A. (1984). Rabe-Raben Adabin Hausa Da Muhimmancinsa
ga Rayuwar Hausawa. An Shirya a Sashen Buga Littattafai na Kamfanin ‘Triumph’.
9. Ɗangambo, A. (2007). Ɗaurayar Gadon Feɗe waƙa. Ammana Publishers Limited.
10. Ibrahim, M. S. (1983). Abokin Fira 2: Kowa Yasha Kiɗa. Nigeria: Published
by Longman, Plc.
11. Gusau, S. M. (1993). Jagoran Nazarin Waƙar Baka. Gusau: Benchemark Publishers Ltd.
12. Gusau, S. M. (2008) Waƙoƙin
Baka A Ƙasar Hausa: Yanaye-yanayensu da Sigoginsu. Kano: Benchemark Publishers Lt d.
13. Gusau, S. M (2011). Waqar Baka Bahaushiya. Kano: Century Research
Publishing Limited.
14. Gusau, S. M. (2003) Jagoran Nazarin Waqar Baka. Kano: Benchmark
Publishers Limited
15. Gusau, S. M. (2014). Waƙar Baka Bahaushiya (Oral
Songs). Kano: Cibiyar
NazarinHarsunan Najeriya, Jami’ar Bayero, Inagural Lecture Serial No. 14.
16. Gusau, S. M. (2016). Makaɗa
Da Mawaƙan Hausa Littafi Na Biyu.
Kano: Century Reseach and Publishing Ltd, Nigeria.
17. Sarɓi,
S. A. (2007). Nazarin Waƙar
Hausa. Kano: Samarib
Publishers.
18. Sa’id, B. (1982). Dausayin Soyayya. Zaria: Published
by Northern Nigeria Publishing, Gaskiya Bulding Comparny Limited.
19. Yahaya, I. Y. da Wasu. (2001). Darussan Hausa 3. Universty Press Plc.
20. Yahya, A. B. (1997). Jagoran Nazarin Waƙa. Kaduna: Firsbas Media Service.
21. Yahya, A. B. (2001). Salo Asirin Waƙa. Kaduna: Firsbas
Media Service.
22. ‘Yar’Aduwa, T. M. (2010). Jagoran Nazarin Rubutaccen Adabin Hausa. HEBN Pulishers Plc.
23. Zarruƙ, R. M. da Wasu (2006). Sabuwar Hanyar Nazarin Hausa Littafi Na
Biyu. Universty Press Plc.
24. Zulyadaini,
B. da Wani. (2000). Nazari Kan Waƙar Baka Ta Hausa. Zaria: Gsakiya Corporation.
No comments:
Post a Comment
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.