Citation: Bunguɗu, U.H. (2021). Bara da wasu waƙoƙin bara a ƙasar Hausa. Ahmadu Bello University Press Limited.
Domin samun cikakken littafi, a tuntuɓi:
Dr. Haruna Umar Bunguɗu
(Sarkin Gobir Na Bunguɗu)
Email: harunaumarbungudu@gmail.com
Phone: 08065429369
Waƙar Infiraji
1. Ya ilahil Arshi ba ni,
Hankali da yawan bayani,
‘Yan’uwa suka tambaye ni,
In ma waƙa tamu
sani,
Gyara ba zai kamar kashi ba.
2. Gargaɗi mai bada tsaro,
Nai nufi da hani da horo,
Duk maso rahama ya taro,
Hankali babba da yaro,
Sai wanda ba za shi lahira ba.
3. Sa idon natsuwa ka duba,
Duniya ba mu zo zama ba,
Duba Hairul halƙi in ba
Wauta da rashin natso ba,
Ka tuna ba za mu dawwama ba.
4.’Yan ‘uwa ku mu bar sakewa,
Kun ga girman Annabawa,
An kira su zuwa kushewa,
Wanda wai shi don daɗewa
Ya zata ba za shi lahira ba.
5. Yai ma kaimugun hasara,
Ya bi mummunar dabara,
Ya ɓace da rashin basira,
Sai shi zo da dubun lalura,
Shi faɗi ba za ta karɓuwa ba.
6. Mai tuƙe masa hanzarinsa,
Tawwafan tsararrakinsa,
Jinjiri a cikin uwarsa,
An kira, tilas ya amsa,
Ta bare, ba zai zauna duniya ba.
7. Wasu ko da ƙurciyarsu,
Wasu ko a kira uwarsu,
Tun suna tsumma ta bar su,
Wasu nuƙuda ta
kar su,
‘Ya’yan ba su leƙa duniya ba.
8. Ga ka mai wa’adi daɗaɗɗe,
Mai ya sa wawa ka ruɗe?
Ko zama wundi ka harɗe?
Shekarunka da sun ka shuɗe,
Ka tuna ba za su komuwa ba.
9. Tun kana yaro a tsumma
Ke faɗin mutuwa, ka girma,
An mace a gabanka, har ma,
Kai rashin tsoffinka, amma
Ba ka shaida taka na zuwa ba.
10. Tattalinka adon zubuni,
Ko dara ka hawar da huni,
Wai a ce maka mai sukuni,
Zuciya ko ba yaƙini,
Ba ta shaida za ka lahira ba.
11. Me ya sa ka yawaita homa?
Ko tuwo da fura da nama?
Ko ado da asho da laima?
Bar ta sallah ko iƙama,
Ba ka ma iya ida Fatiha ba.
12. Sai ka sha ka ci kai nishaɗi,
Kasuwa ta zo da buɗi,
Cuce-cuce ba a taɗi,
Wanda yasshiga wanga ruɗi,
Ba zai daraja a lahira ba.
13. Tun da sauran hankalinka,
Yaƙi
birnin zuciyarka,
Nemi tauhidi kaza ka,
San su alwala da wanka,
Tun ba a aiko ma Mala’ika ba.
14. Ka sani rai ba shi wanzo,
Tsai da sallah kai ta ƙwazo,
Kai hajji ka ziyarci Manzo,
Ran da duk mutuwarka ta zo,
Ba ka je a cikin rashin shiri ba.
15. Yanzu ‘yan bori da boka,
Sun kusaci su hallaka ka,
Zabiya ta ƙarashe ka,
Tun da ta ce ba kamar ka,
Baka ƙara
barin takabbura ba.
16. Da maniyyi farkonka,
Kumfa mussai ƙarashenka,
Najasa ke
tsattsakinka,
Me ya ƙarfafa taƙamarka,
In ba ruɓushi da hallaka ba.
17. Ga shi ka
tozarta kanka,
Son kuɗi ya sa ka shirka,
Da dubun miliyan
gare ka,
Ran da ka mutu sai
a kai ka,
Da tufan da ba zai
yi fam bakwai ba.
18. Ka ci ka sha
ka yi taiɓa,
Ka mace ƙabari ya karɓa,
Ka ruɓe tsutsa ta sharɓa,
Yanzu me ya fi
kyau ka zaɓa,
In ba farali da
nafila ba.
19. In tuna maka
in ka mance,
Tun kana ciki kun
yi zance,
Kai da Rabbul
Arshi, ka ce,
Za ka bi shi ka ko
amince,
Da ibadatai, ba
kai musu ba.
20. Ka riƙo wa’adi ga Allah,
Za ka yin azumi da
sallah,
Hajji, zakka, ga
kasala,
Ta tsare ka cikin
jahala,
Ba ka nemi sani ga
maluma ba.
21. Wanda bai biɗi malamai ba,
Ba shi aiki mai
sawaba,
Wanda bai yi gamon
katar ba,
-------------------------------
Tun da dai ba zai
yi tambaya ba.
22. Ka ga yai wa
kansa ƙeta,
Ƙoƙarinsa shikan
raba ta,
Ukku: ci, tufuwa
da mata,
Tun da issha in ya
kwanta,
Rana kan huda bai
sani ba.
23. Ran da yai
azumi masiba,
Ta haɗam masa ba kaɗan ba,
Sai ya tara hali
da dabba,
Ba halin dabbar ƙwarai ba,
Ba kamar mussa da
karnuka ba.
24. Shi kinin jaki
da doki,
Ne, zuwa gwanki da
kanki,
Ƙoƙarinsa shikan
fi auki,
Ne a ƙare dare da taki,
Bai damu da wanke
jannaba ba.
25. Bar zaton
tsarkin ibada,
Gun mutum mai
wanga ada,
Ya ɓace har zuci tun da,
Ba sanin kalmar
shahada,
Shi ko ba zai yi
tambaya ba.
26. Shi fa jahilci
ya sarbu,
Ne na kafirci ga
aibu,
Wanga zan ce ya
zamo bu-
Ɗin batun Malam Habibu,
Da shikan mana ba
abin musu ba.
27. Shi ya ce mana
ai jahala,
Shi da kafirci ga
illa,
‘yan ‘uwa na, la
muhala,
‘yan kwanika ma
la’alla
Girman ba zai wata
bakwai ba.
28. Shi batu nasa
gaskiya ne,
Don hadisin Musɗafa ne,
Sayyadil wara in
ka gane,
Ka ga shaiɗanun mutane,
Ibilis bai fi su
kangara ba.
29. Jahilai kau
yai ma zance,
Don hadisin na
rubuce,
Na ji Alƙali shina ce,
Zuciya in ta
makance,
Fa ganin ido bai yi
fa’ida ba.
30. Fassaran ga na
Alkarimu,
Shi ya fari batun
ga namu,
Anguwar Juma na
samu,
Nan ga Alƙalin ga namu,
Tun watan Ramalana
bai raba ba.
31. Yai batunga da
ni da malam,
Yakubun kusfa muna
zam-
Ne yai shi
tamasuli kam,
Tun riƙon sarkinmu malam,
Kawa Ja’afaru bai
yi shekara ba.
32. Jahilai kau
sun fi son jin
Shafe ilmi, wai su
bar jin,
Gargaɗi, tilas su kau ji,
Ba da son kura a
daji,
Yunwa kan ci shi
har ƙwado ba.
33. Kar ka ba
mutuwa aminci,
Don wada ko don
talauci,
Don yawa ko don kaɗaici,
Ta haɗam ma waɗansu gun ci,
Ba su tauna abin
da sun haɗe ba.
34. Ta taho ta ɗauki sarki,
Mai hawa da dubun
dawaki,
Ga dubun matsara a
ɗaki,
Inda ma ta fi ƙara auki,
Bata bar fanko
maras kwabo ba.
35. In ta zo ba
tsaitsayawa,
Ko da ƙoshi ko da yunwa,
Ta fi komai
tsoratarwa,
Ɗalibi har mai sanarwa,
Ba a san ɗaya wanda ta rage ba.
36. Mai kuɗi ko mai sarauta,
Kowane ya ji
tambarinta,
Sai shi firgita
don amonta,
Don saboda sanin
halinta,
Ita ba tararta
lafiya ba.
37. Tambarinta gare
mu kuka,
In da rani in da
kaka,
San da duk ta bi
sai a doka,
In da dai mutuwa
ta sauka,
Ai ba ka rasa jin
kururuwa ba.
38. Tare dai ku ke
ko ina ne,
Ko kana tafe ko a
zaune,
Ba ta kunyar ko su
wane,
Da tana da
makangari ne,
Ai da Namaruzu bai
mace ba.
39. Dubi dai
Fir’auna wai shi,
Ne ɗagawa ba kamar shi,
Har cikin ruwa ne
ta bi shi,
Bai haye ba ta maƙare shi,
Bai kai ga abin da
yai nufi ba.
40. Ba ta sasanta
ma kowa,
In ta zo bata
ragawa,
Saurayi ko ko
budurwa,
Ɗai shi kan bar ɗai da kewa,
Ba ta zo masa san
da ya sani ba.
41. Shin kira nata
wa ya keɓe,
Kibiya tata wa ta
zaɓe,
Ta bi ƙarfafa ta sharɓe,
Da akwai maguda a
raɓe,
Su kumama da ba a
mace ba.
42. Ta cira sama
ta saɗaɗo,
Ta buge shaho ya
faɗo,
Ya mace barshe fa
kwaɗo,
Ƙarƙashin ƙasa in ta kurɗo,
Ba ta ƙyale kuɗau da kurkudu ba.
43. Ƙin biɗa ko
tare tare,
In ta zo ɗaya ba shi kare,
Ma zuwanta cikin
darare,
Ko da rana cikin
sarare,
Ita ba tarar takai
shiri ba.
44. Zahiri a zaton
ta yaƙi,
Ko wuta ko ko ga
biƙi,
Ta taras da mutum
masaƙi,
Ya zage ya ƙare miƙi,
Ya mace bai jefa ƙoshiya ba.
45. Sanadi ga waɗansu doki,
Wasu ko sanadinsu
zaki,
Wasu ko su mace a
tafki,
Wasu ko sanadinsu ɗaki,
Shi zubo masu ba
cikin shiri ba.
46. Dubi dai
manyan mazaje,
Masu shan kotso da
jauje,
Sun wuce, manyan
gwaraje,
Soba mai baya da ƙauje,
Ka cane ba za ka
Lahira ba.
47. Dubi dai ga
sarakunanmu,
Wanda sunka riƙe ƙasarmu,
Masu ko darja gare
mu,
Dubi Shaihu
Mujadadinmu,
Ka tuna ba za mu
dawwama ba.
48. Yau ina Sarkin
Musulmi,
Bello, ko
Abdul’karimi,
Musa ko Abdussalami,
Sun wuce, wannan
muƙami,
Ba a san ɗaya wanda zai rage ba.
49. Ummarun
Dallaji Korau,
Ya mace, yaro ɗansa Kwasau,
Basu Ɗalhatu yau a Zazzau,
Su Abashe ina
Aliyu Babba?
50. Sun wuce sai
ambaton su,
Sai tunanin
arzikinsu,
Kyan adonsu da
kyan hawansu,
Ba ka ƙara ganin ɗayansu,
In ba zuriyar da
sun bari ba.
51. Rabbi mun roƙe ka Allah,
Don isar azumi da
sallah,
Don yawan falalar
Risalah,
Kar ka bar mu
cikin jahala,
Da abin da ba zai
yi fa’ida ba.
52. Ko da dai
laifi tudu ne,
Naka wanda ka
tattara ne,
Ke hawa ka gano na
Wane,
Ga mutum mai gargaɗi,
Bai bar saɓon Ubangiji ba.
53. ‘Yan ‘uwa in
tambaye ku,
Na ga zurfin
wawutanku,
Don ɓacewar hankalinku,
Bibiyar son
zuciyarku,
Ba ta barku
kuwaiga lahira ba.
54. Soya tantabaru
da kaji,
Ko miyar taushe da
goji,
Ko hawan rali da
roji,
Ke daɗin tura ku daji,
Ba ku san mutuwa
tana zuwa ba?
55. Ko yawan
sanyin sumunti,
Ke hana maku son
salati,
Zabiya mai tada
sauti,
Ke hana ku tunin
wafati,
Ba juyayinku
lahira ba?
56. Sai burodi da
kyat da masa,
Sai zuma a cikin
gurasa,
Sai da jin wa’azi
ku nisa,
Kui zugum, bai sa
ku fasa,
Aikin saɓon Ubangijiba.
57. Mai kiran mata
kawali,
Nan da nan kuka ba
shi jali.
Kun ƙi ba da haƙin iyali,
Wanda ma yab ba ku
mali,
Ba ku daina abin
da yai hani ba.
58. Kafiri ko ko
shƙiyyi,
Masu sambaru a
layi,
Masu mai da giya
da shayi,
Dai da su jama’a
ka koyi,
Ba su kwaikwayi
masu hailala ba.
59. Dubi ‘yan yara
samari,
Wanda su ya kamata
dauri,
Sui ta ilmi tun da
fari,
Gaskiya ta rigayi
sharri,
Yau ba shiriya
suke nufi ba.
60. Sai hululu da
shan sigari,
Ba su son
istingifari,
Sun fi jin maganar
sharari,
Mai faɗa masu zasu ƙabari,
Daga baya garai su
ba shi gaba.
61. Sun tuɗas ma da kan su girma,
Tun da ba su
shirin makoma,
Sai gurin ajo da
silma,
Hankalinsu shikan
fi himma,
Wai ba hidimarsu
jumma’a ba.
62. Yauhe mai
wannan ɗabi’a,
Ke tsare haƙƙin shari’a?
Shi da dattijai
mira’a,
Ga mafi munin
sana’a,
Ba’a ci shi baƙi a gardama ba.
63. Mun kuma roƙi sarki,
Zuljalali, ka ba
mu tsalki,
Zuciya da jiki da
aiki,
Har ka sa a cikin
mafarki,
Mu ga Annabi ba da
firgita ba,
64. In na ratsa
kufai zubabbe,
Sa na kan tuna yau
da gobe,
Da mutane tai wa
zobe,
Yau wuƙar sarki da babe,
Ya cika ta da ƙonsanal maharba.
65. Ba a nesa ba
ga Maƙera,
Babu kowa fa sai
fa kura,
Sai karen buki shi
ka ƙara,
Sai fa jan ɓelbel da tsara,
Tamkar ba su tara
‘yan Adam ba.
66. Da garin sai
masu iko,
Yanzu ba ku masu
tarko,
Sai fa rimaye da ɓakko
Soba mai son nuna
fiko,
Ba ka samu ya su a
mallaka ba.
67. Dandalinsu na
cin abinci,
Babu kowa sai
kumurci,
Ɗakunansu dila ka barci,
Da tana da riƙon aminci,
Da jangwarzo ba
zai mace ba.
68. Ya mace har ɗansa Yunfa,
Tun da dai mamaya
halifa,
Larabawa masu
iffa,
Sun wuce, wake da ƙofa,
Cewa ba za shi
lahira ba?
69. Ɗan ‘uwa, riƙa yi da lura,
Ba a ci mata kau
da bara,
Sa kururuwa ɓata hira,
Ko gidan gafiya da
ɓera,
Baka tsar mata in
kaje gudu ba.
70. In tazo dai na
yawo,
Ɗan fa shi ko ko ɓarawo,
Babu shingin kai
da kawo,
Ba ta tarar sai da
ciwo,
Ita ba tarar ta
lafiya ba.
71. Tun da dai
muka san akwai ta,
Ba mu shakkar
afkuwarta,
Sai mu dai na faɗin halinta,
‘Yan uwa mui
tattalinta,
Tun rai bai kai ga
tawwafa ba.
72. Tattalin ta
kiyaye haddi,
Zuciya tai
ijitihadi,
Fai da ɓoye a bar fasadi,
Har a kai ga biyan
muradi,
Ba sai an sance
lafiya ba.
73. Rabbana ka
tsare mu kunya,
Ko ɓata ko ratse hanya,
Zuljalali ka ba mu
shiriya,
Zuciyar mu ta kama
hanya
Ba kau mai faɗa halaka ba.
74. Ni da shitawa
na saba.
Tun gaban ban
hankali ba,
Sun riƙe ni, riƙo da kau ba,
Ɗa dukansa akai mashi ba,
In ba gatansa tai
yawa ba.
75. Shaihuna
Abdura’ufi,
Tun ina yaro
la’ifi,
Ya riƙe ni riƙo na zifi,
Har ya zam na fara
ƙarfi
Bai bar ni cikin
hakukuwa ba.
76. Sai shi ce
mini, “kai karatu,
Ko da ba ka ganin
rubutu,
In ka gane ka
wadatu,
Da ya bi tahmisiri
Tufuttu,
Sai ban ji rabo
kamar sani ba.
77. Shi sani
tamkar uwa ne,
Gun marayu ko uba
ne,
Shi sani ma
garkuwa ne,
Kau ga mai tsoro
gari ne,
Ma shiginsa ba zai
rawar ƙafa ba.
78. Shi sani kan
mai da bawa,
Ɗa mafificin muruwwa,
Arziki ne mai
isarwa,
In ka sama sa ko
gaban wa,
Ai ba ka zauna da
firgita ba.
79. In ka sami
sani riƙe shi,
Kam da ƙarfi kar ka bar shi,
In ya kufce lalubo
shi,
Wanga zace ba shi
ta shi,
Kai ba ka rasa yin
muwafuƙa ba.
80. Maganin samun
sa himma,
Ce, ka dawwama in
ka soma,
Ko mai wahala ƙazama,
Run gume ilmi a
dama,
Raggo ba za ya sha
zuma ba.
81. Kar ka yarda
da mai kasala,
Gun abuta don
jahala,
Shi kasa himma
talala-
Ce, mutum mai son
kamala
Ba zai bi maƙi muwazaba ba.
82. In ka san ilmi
kiyaye,
Lokacin, sallah
fiyayen,
Arziki ga mutum na
raye,
Tsai da sunna fai
da ɓoye,
Ba ku tsa duhun
kaba’ira ba.
(Aliyu Namangi: Imfiraji ta biyu)
Wannan waƙa ta Imfiraji ita ma mashahuriya ce ƙwarai a bakunan mabarata musamman makafi. Ita ma ba domin bara marigayi Malam
Aliyu Namangi ya wallafa ta ba, ya wallafa ta ne domin wa’azi da bege, amma
mabarata suka mayar da ita abin yin bara. Haka kuma waƙoƙin imfiraji suna da yawa tun daga ta Ɗaya har zuwa ta tara, kuma kowace ɗaya daga cikinsu mabarata na amfani da ita wajen bara.
Akwai kuma wasu waƙoƙin waɗanda mabaratan ke amfani da su
wajen bara waɗanda
wasu mutanen suka rubuta su domin wani dalilin kamar wa’azi ko madahu da sauran
irinsu:
No comments:
Post a Comment
ENGLISH: You are warmly invited to share your comments or ask questions regarding this post or related topics of interest. Your feedback serves as evidence of your appreciation for our hard work and ongoing efforts to sustain this extensive and informative blog. We value your input and engagement.
HAUSA: Kuna iya rubuto mana tsokaci ko tambayoyi a ƙasa. Tsokacinku game da abubuwan da muke ɗorawa shi zai tabbatar mana cewa mutane suna amfana da wannan ƙoƙari da muke yi na tattaro muku ɗimbin ilimummuka a wannan kafar intanet.